Asser: Yükseköğretim kontenjanı Estonya ekonomisine tavan koyuyor

Estonya'da üniversite rektörleri, yükseköğretime ayrılan kontenjanların gelecek yıllarda artacak olan üst öğrenim mezunu genç nüfusa paralel büyümesi gerektiğini vurguluyor. Tartu Üniversitesi Rektörü Toomas Asser'e göre bu fırsat kaçırılırsa, daha sonra araştırma finansmanı veya yurt dışından bilim insanı getirilerek telafi edilmesi mümkün olmayacak.

Asser, Estonya'nın bilgi yoğun bir ekonomiye, gerekli uzmanlığa sahip insan sayısından daha hızlı geçemeyeceğini belirtiyor. Bu nedenle yükseköğretimi genişletmek, yetenekli gençleri ülkede tutmak ve uluslararası yetenekleri çekmek aynı zamanda eğitim ve ekonomi politikası olarak görülmeli.

Ülkenin verimlilik hedefi ve eğitim açığı

Estonya, 2035 yılına kadar iş gücü verimliliğinde AB ortalamasının yüzde 110'una ulaşmayı hedefliyor. Ancak 2025'te bu oran yalnızca yüzde 77 seviyesinde. Asser'e göre bu fark, aynı iş modelleriyle daha fazla çalışarak kapatılamaz. Daha fazla Estonyalı şirketin taşeronluktan kendi ürün, teknoloji ve fikri mülkiyetini yaratmaya geçmesi gerekiyor. Bu da araştırmacı, mühendis ve geliştirme yöneticisi gibi yüksek vasıflı kişilere ihtiyaç doğuruyor.

Yükseköğretime devam eden gençlerin oranının düşmemesi için kabul kontenjanlarının lise mezunu sayısıyla aynı hızda artması gerektiğini belirten Asser, aksi halde en yetenekli mezunlara "Helsinki, Stockholm veya Amsterdam'a gidin" mesajı verileceğini söylüyor.

Rektörler Konseyi, 25-34 yaş grubunda yükseköğretim mezunu oranının en az yüzde 55'e çıkarılmasını öneriyor; bu oran 2025'te yüzde 44,3'tü. Ancak bu yaş grubunun üçte birinin hiçbir mesleki eğitimi yok ve yaklaşık 20.700 kişi (yüzde 13) yalnızca temel eğitime sahip.

Estonya İnsani Gelişme Raporu'na göre her ek eğitim yılı ortalama ücretleri yaklaşık yüzde 6 artırıyor. Asser, yükseköğretimin yalnızca ekonomiye değil, sağlık ve eğitim sistemlerinin işleyişine ve kamu sektöründeki uzmanlığa da tavan koyduğunu ifade ediyor.

Doktora açığı ve yetenek yarışı

OECD karşılaştırmalarında Estonya özellikle doktora düzeyinde geride. 25-64 yaş arası Estonyalıların yalnızca yüzde 0,8'i doktora sahibi; OECD ortalaması yüzde 1,2. Hükümetin beş yıl içinde doktora kontenjanını yılda 500 kişiye çıkarma kararı memnuniyetle karşılanıyor, ancak bu bile 2035'te oranı tahmini yüzde 1,1'e taşıyacak. Yüzde 1,5'e ulaşmak için uzun vadede yılda yaklaşık 1.000 doktora adayı alınması gerekiyor.

Asser, inovasyonun yalnızca parayla değil insanla da ilgili olduğunu vurguluyor. Rektörler Konseyi'ne göre Estonya 2030'a kadar GSYİH'nın yüzde 4'ünü Ar-Ge'ye ayırmalı; bunun yüzde 1,2'si devletten, yüzde 2,8'i şirketlerden gelmeli. Ancak şirketlerin yeni çözümleri yönetecek insanlara ihtiyacı var.

Estonya İşverenler Konfederasyonu mühendislik ve teknik beceri eksikliğine dikkat çekiyor. Eğitim ve Araştırma Bakanlığı üniversitelerle, büyüyen yaş grupları üniversite çağına geldikçe yüksek talep gören alanlarda kontenjanların artırılması konusunda anlaştı. Asser, çözümün yalnızca kontenjan kaydırmak olmadığını, beşeri bilimlerden 100 kontenjan kapatmanın otomatik olarak 100 mühendislik öğrencisi yaratmayacağını belirtiyor.

Öte yandan gelişmiş ülkeler arasında yetenek yarışı sürüyor. Fransa "Choose France for Science", Norveç 2025-2028 için yaklaşık 30 milyon avroluk bir program başlattı; AB ise 500 milyon avroluk "Choose Europe for Science" girişimini duyurdu. Asser'e göre Estonya maaşlarda büyük güçlerle yarışamasa da akademik özgürlük ve esnek çalışma ortamıyla araştırmacıları çekebilir.