Araştırma: Jäätmed sünnivad tegemata juhtimisotsustest gıda üretiminde

Estonya Yaşam Bilimleri Üniversitesi'nde döngüsel biyoekonomi doktora öğrencisi Kristiina Kerge, gıda üretiminde ortaya çıkan atıkların büyük ölçüde uygun olmayan malzemeden değil, alınmayan yönetim kararlarından kaynaklandığını belirtiyor. Kerge'nin araştırmasına göre, tarım, balıkçılık ve ormancılıkta yan ürün olarak ortaya çıkan biyokaynaklar, ancak dış baskı veya fırsat ortaya çıktığında fark ediliyor ve bu durum değerlerinin bir kısmının kullanılmadan kalmasına yol açıyor.

Avrupa Birliği, her yıl on milyonlarca ton organik hammadde ithal ederken, yerel tarım ve balıkçılıkta aynı anda büyük miktarda atık oluşuyor. 2022'de AB'de tarım, ormancılık ve balıkçılıkta resmi olarak 22,3 milyon ton atık kaydedildi. Ancak araştırmalar, atık kapsamına girmeyen yan ürün olarak ortaya çıkan biyokaynak miktarının bunun kat kat üzerinde olduğunu gösteriyor.

Öte yandan, 2025'te AB'ye ithal edilen en büyük geri dönüştürülebilir hammadde grubu organik materyaller, yani hayvansal ve bitkisel yan ürünler oldu. Toplam 30 milyon tonluk bu ithalat, tüm ithalatın yüzde 60,3'ünü oluşturdu. Atıklar ise organik materyal ithalatının yalnızca yüzde 3,2'sini meydana getirdi.

Şirketlerde yönetim boşluğu

Kerge, doktora çalışmasında gübreden biyogaz veya balık atıklarından yem üretimi gibi teknolojilere odaklanmıyor. Onun ilgilendiği daha önceki bir aşama: Bir işletmede yan ürün olarak ortaya çıkan biyokaynağın ekonomik olarak görünür kalıp yeni bir kullanım alanı bulmasına mı yoksa atık olarak mı yönlendirilmesine nasıl karar verildiği.

Estonya, Letonya, Litvanya, Norveç ve Ukrayna'daki şirketlerden 150 döngüsel ekonomi uygulamasının toplandığı uluslararası CIRCLE projesinde ilk analiz olumlu bir sürpriz ortaya koydu: Şirketler artıklarını mutlaka atık olarak görmüyor, aynı işletme içinde kullanım veya bir sonraki üretim aşamasına girdi olarak yönlendirilecek hammadde olarak değerlendiriyordu. Örneğin balık endüstrisi atıklarından balık unu ve yağı, gübreden enerji ve gübre, ahşap atıklarından yakıt üretildi ve bitkisel yan ürünler yeni ürünlerin yapımında kullanıldı.

Ancak daha kapsamlı analiz işin diğer yüzünü gösterdi. İncelenen şirketlerde genellikle biyokaynak yan akışlarını sürekli değerlendirmek ve yönetmek için resmi iç prosedürler bulunmuyordu. Bu durumun istisnası, yasanın gerektirdiği hallerdi; örneğin gübre gibi. Ayrıca yöneticilerin artıkları kaynak olarak kullanma kararlarının şirket stratejisinden değil, ağırlıklı olarak dış baskıya tepki olarak alındığı ortaya çıktı.

CIRCLE kapsamında yapılan niteliksel karşılaştırmalı analiz (QCA), sektörler arası biyokaynak akışının oluşması için farklı sektörler arasında işbirliğinin önemli olduğunu gösterdi. Yalnızca yasadan kaynaklanan bir zorunluluk, yan ürün olarak ortaya çıkan biyokaynağın başka bir sektörde kullanılmasını garanti etmiyor. Üreticinin artığının kimyasal bileşimini ve miktarını bilmesi de yeterli değil. İş fırsatlarını yönetme, düzenleyici koşulları değerlendirme, ortak bulma ve doğru zamanda karar verme becerisi gerekiyor.

Kerge'nin araştırmasının bir sonraki adımı, yönetim kararlarını destekleyecek bir çerçeve oluşturmak. Şirkette hangi biyokaynakların yan ürün olarak ortaya çıktığı, ne kadar oluştuğu, olası değerinin ne olduğu ve kullanımları için hangi yasal koşulların geçerli olduğu konusunda net bir sistem bulunması gerekiyor. Daha önceki araştırma, uyumlaştırılmış muhasebe ve şirket içi yönetim çerçevesine duyulan ihtiyacı gösteriyor.

Döngüsel ekonomiden bahsederken çok sık olarak atıkların nasıl daha iyi işleneceğini soruyoruz. Oysa bunun yerine, değerli bir malzemenin atığa dönüşmesini nasıl önleyebileceğimizi sormak gerekiyor; çünkü gıda üretiminde atıklar uygun olmayan malzemeden değil, alınmayan yönetim kararlarından kaynaklanıyor.

Kristiina Kerge, Estonya Bilimler Akademisi ve Estonya Doktora Okulu tarafından düzenlenen "Teadus 3 minutiga" (3 Dakikada Bilim) yarışmasına katılıyor. Yarışmanın finali 6 Ekim'de yapılacak.