Kerly Randlane: Vergi tartışması yeni vergiden çok güven gerektiriyor

Estonya'da gelecek yılın devlet bütçesi tasarısı Riigikogu'ya (Estonya parlamentosu) sunuldu. Başbakan Kristen Michal, bütçe görüşmelerinde tüm ciddi önerilerin dikkate alınacağını belirtirken parlamentoda bütçe dengesinin değiştirilemeyeceğini vurguladı. Bütçeyi "sorumlu" ve Estonya'nın geleceği açısından "dürüst" olarak nitelendirdi. ERR Uudised'de yayımlanan yorumda Kerly Randlane, bu tür vaatlerin vergi mükellefine devletin parasını dikkatli kullandığına inanması için gerekçe sunması gerektiğini yazdı.

Siyasi kurumlara güven yarıdan az

Eylül ayında yapılan kamuoyu izleme araştırmasına göre Estonya sakinlerinin yüzde 39'u hükümete, yüzde 36'sı parlamentoya güveniyor. Güvenenlerin oranı bir yıl öncesine göre artmış olsa da her iki kurumda da nüfusun yarısının altında kalıyor. Buna karşılık polise güven yüzde 83, savunma kuvvetlerine güven ise yüzde 66 düzeyinde. Siyasi kurumlara duyulan düşük güven, devletin bütününe duyulan güvensizlik anlamına gelmiyor.

Randlane, güvenin bir başka tarafın davranışına bağlı kalmaya hazır olmak anlamına geldiğini hatırlatıyor. Bir devletin güvenilirliği değerlendirilirken yetkinlik, iyi niyet ve ilkelere bağlılık olmak üzere üç özellik öne çıkıyor.

Vergi mükellefi devletin güvenilirliğini değerlendirirken bu özellikleri somut beklentilere dönüştürüyor: Devlet toplanan parayı akıllıca kullanabiliyor mu? Parayı topladığı kişileri dikkate alıyor mu? Kararları ve eylemleri, mükellefin doğru bulduğu ilkelerle uyumlu mu?

Dürüst bütçe gerekçe gerektiriyor

Başbakanın "sorumlu ve dürüst bütçe" ifadesi tam olarak bu beklentilere değiniyor. Mükellef, bütçede neden belirli tercihlerin yapıldığını, bunların kimin durumunu iyileştirdiğini ve kimin yükünü artırdığını değerlendirebilmeli. Daha iyi hizmet veya daha düşük vergi yükü vaat ediliyorsa, bu vaatlerin parasının nereden geleceği ve neyden vazgeçileceği açıklanmalı. Devlet vergi mükellefinden yükümlülüklerini yerine getirmesini bekliyor; mükellefin de devletten gerekçeli kararlar ve para kullanımında sorumluluk beklemek için aynı ölçüde hakkı var.

Güven, hükümetin her kararına katılmak anlamına gelmiyor. Kişi vergilerin gerekliliğini anlayabilir ancak vergi yükünün dağılımını adaletsiz bulabilir ya da paranın kullanım amacından kuşku duyabilir. Yalnızca devletin para ihtiyacına işaret etmek, vergi yükünün adaleti ve harcamaların yerindeliği konusunda ikna edici olmuyor.

Vergi mükellefinin devlete ve adil vergi yüküne ilişkin beklentileri yalnızca bir sonraki bütçe yılıyla sınırlı değil. Yaklaşan parlamento seçimleri öncesinde devletten hangi görevleri beklediğimize ve bunların uzun vadede nasıl finanse edileceğine daha geniş bir açıdan bakmak gerekiyor.

İnsanlar vergileri farklı nedenlerle ödüyor. Birini kontrol ve ceza korkusu, diğerini vergi ödemenin toplumun işleyişine katkısı olduğu inancı yönlendiriyor. Her iki durumda da vergiler ödeniyor ancak yükümlülüğü gönüllü yerine getirme isteği güvene dayanıyor. Yasayla yeni bir vergi konulabiliyor ancak kişinin bunu adil ve gerekli bulma inancı yasayla oluşturulamıyor.

Mükellef, diğerlerinin de yükümlülüklerini yerine getirip getirmediğini de değerlendiriyor. Kendisi dürüstçe öderken vergiden kaçınmanın başkalarına avantaj sağladığını görürse kendi vergi isteği zayıflayabiliyor. Bu nedenle güveni korumak, aynı zamanda dürüst rekabeti sağlamak anlamına geliyor.

İşverenler Merkez Birliği'nde ekonomi ve eğitim alanı yöneticisi Raul Aron, vergi tartışmasında ekonomik büyüme ve rekabet gücüne odaklanılması gerektiğini, bunların devlet gelirlerini artırdığını belirtmişti. Ona göre sık değişen vergi kuralları tüketicilerin güvenini ve girişimcilerin Estonya iş ortamına duyduğu güveni azalttı.

Vergi mükellefinin güvenini artırmak yalnızca vergi ve gümrük idaresinin görevi olamaz. İdare ödeme işlemlerini kolaylaştırabilir, iyi hizmet sunabilir ve vergiden kaçınma durumunda müdahale edebilir. Ancak vergi koymak ve vergi parasının kullanımına karar vermek idarenin görev alanına girmiyor. İyi hizmet tek başına mükellefi vergi yükünün adil dağıldığına ve toplanan paranın akıllıca harcandığına ikna etmiyor. Gelecek yıl için planlanan enerji taşıyıcılarındaki akaryakıt vergisi artışının da gerekçelendirilmesi gerekiyor. Bu yılki artış fiyat baskısını hafifletmek için ertelenmişti ancak gelecek yılki artışlar hâlâ yürürlükte. Mevcut fiyatlar göz önüne alındığında planlanan akaryakıt vergisi artışından elde edilecek gelirin gelecek yılın bütçesine konulması ne kadar makul? Artıştan vazgeçilirse hangi harcamaların kısılacağı veya hangi diğer gelirlerle finanse edileceği gösterilmeli. Sorumlu ve dürüst bir bütçe, sorumlu ve dürüst bir tartışmayı da gerektiriyor.