Kasesalk: Estonya kültürünün dünyada başka sığınağı yok

Estonya'da kamuoyu tartışmalarına katkı sunan Mikk Kasesalk, ülkenin rekabet gücünün büyük ölçüde eğitimli ve yetenekli insanlara dayanması gerektiğini, ancak eğitim sisteminin kapasitesinin talebe yetişememesi nedeniyle bu fikrin baskı altında olduğunu yazdı. Kasesalk'a göre toplumları yalnızca yasalar ve kurumlar değil, ortak inançlar da bir arada tutuyor; bu inançlar zayıfladığında insanlar ortak yükümlülükleri neden üstlenmeleri gerektiğini daha sık sorguluyor.

Savunma harcamaları ve denetim çağrısı

Yazıda, Estonya'da savunma harcamalarının hızla artırılması konusunda çok geniş bir siyasi uzlaşma bulunduğu belirtiliyor. NATO ve müttefik ilişkilerinin güvenlik politikasının merkezinde yer aldığı, Rusya kaynaklı güvenlik tehdidinin savunma harcamalarına devlet bütçesi tartışmalarında istisnai bir ağırlık kazandırdığı ifade ediliyor. Kasesalk, bir harcama kalemi üzerindeki siyasi uzlaşma genişledikçe paranın nasıl kullanıldığına dair eleştirel denetimin daha da önemli hale geldiğini vurguluyor; ihtiyacın her savunma harcamasını otomatik olarak haklı çıkarmadığını, sektördeki son skandallardan önce bile uzmanların paranın etkin kullanılabileceğinden hızlı dağıtılmış olabileceği uyarısında bulunduğunu hatırlatıyor.

Metne göre savunmada soru, devletin ödemeye istekli olup olmadığı değil; bütçe bunun önemini açıkça yansıtıyor. Ancak harcama büyüdükçe, harcamanın haklı olduğunu gösterme sorumluluğu da o oranda artıyor.

Eğitimde kontenjan ve finansman açmazı

Bağımsızlığın yeniden kazanılmasının ardından Estonya'nın serbest piyasa ve bireysel çabaya dayandığını belirten Kasesalk, ülkenin ne geniş doğal kaynaklara ne de tarihsel birikmiş servete sahip olduğunu hatırlatıyor. Eğitim sisteminin kapasitesinin taleple birlikte büyümemesi, özellikle yükseköğretimde finansmanın krizden krize sürüklenmesi bu fikri zorluyor.

Yazıya göre bu bahar eğitim ve araştırma bakanı ile Rektörler Konseyi arasındaki idari anlaşma görüşmelerinde, önümüzdeki yıllarda liseden mezun olacak gençlerin sayısının önceki yıllara göre daha yüksek olduğu ve yükseköğretimde onlara yetecek kontenjan bulunmadığı gündeme geldi. Sorun bir gecede ortaya çıkmadı; birkaç yıl önce aynı taraflar yükseköğretimin uzun vadeli finansman krizini çözmeye çalışmış, ancak bakanlık o dönem üniversitelere söz verilen tutarı tam olarak ödeyememişti.

Mayıs ayında imzalanan idari anlaşmalar kapsamında üniversitelerin dört yıl boyunca yılda kademeli olarak 1.000'e kadar yeni öğrenim yeri açması kararlaştırıldı; eğitim ve araştırma bakanı bu yerlerin finansmanı için 146 milyon euro bulma taahhüdü verdi ve bu taahhüdü devletin bir sonraki bütçe stratejisine ekledi. Kasesalk'a göre ek finansman bulunamazsa kontenjan artışı ya mevcut kaynağın daha fazla öğrenciye bölünmesi ya da ek kontenjan planından vazgeçilmesi anlamına gelecek; her iki durumda da Estonca yükseköğretimin kapasitesi ve kalitesi üzerindeki baskı artacak.

Kültür: "vitamin" benzetmesi ve bütçe tercihleri

Kasesalk, Estonya kültürünün dünyada başka bir sığınağı bulunmadığını, ülkenin kendi kültürüne sahip çıkmaması halinde onun yaşayacağı başka bir yer olmadığını savunuyor. Kültürün her yıl ek tasarruf beklenen alanlardan biri olmasını anlamakta zorlandığını belirtiyor; devletin mali durumu bozulduğunda kültürün kesintiler için ilk sıraya giren alanlardan olduğunu hatırlatıyor. Lennart Meri'ye atfedilen "Kültür, toplum için vücut için vitaminler kadar önemlidir" sözüne yer veren yazar, eksikliğin etkilerinin hemen görünmeyeceğini, uzun süreli yetersiz finansmanın sonucunun bir kurumun kapanması ya da bir etkinliğin iptali olmayabileceğini; bunun yerine mevcut faaliyetlerin daha düşük ücret ve daha ağır iş yüküyle sürdürülmesiyle kendini gösterebileceğini kaydediyor.

Yazıda rakamlarla ölçek karşılaştırması da yapılıyor: Estonya'nın 2027 bütçesi yaklaşık 20 milyar euro. Savunma harcamaları 2026'da yaklaşık 2,4 milyar euroya ulaşacak ve sonraki yıllarda da GSYH'nin en az yüzde 5'ini oluşturacak. Yükseköğretimde kararlaştırılan artışı karşılamak dört yılda 146 milyon euro gerektiriyor. Kültür Bakanlığı'nın yönetim alanının tüm bütçesi yılda yaklaşık 350 milyon euro; kıyas amacıyla bunun onda biri alınsa bile yaklaşık 35 milyon eurodan söz ediliyor.

Kasesalk, bu rakamların savunma, yükseköğretim ve kültürün doğrudan birbiriyle değiştirilebilir kalemler olduğu anlamına gelmediğini, ancak söz konusu tutarların çok farklı ölçeklerde olduğunu gösterdiğini belirtiyor. Kıt kaynakların seçenekleri sınırladığını, ancak mevcut seçenekler arasında nasıl tercih yapılacağını önceden belirlemediğini ekliyor. Bütçeyi soyut değerlerin somut tercihlere dönüştüğü yer olarak tanımlayan yazar, her satırın birilerinin kararı olduğunu ve bu kararların çoğunun farklı şekilde alınabileceğini vurguluyor.