Estonya'nın II. Dünya Savaşı mültecileri anılıyor

İkinci Dünya Savaşı'nın şiddetlendiği 1944 yılı Ağustos ve Eylül aylarında on binlerce Estonyalı, ülkelerini terk etmek için gemilerden küçük ahşap balıkçı teknelerine kadar su üzerinde yüzen her araca binmeye çalıştı. Ülkeleri 1991'e kadar Sovyet işgali altında kalacaktı. Estonyalı mülteciler, İsveç ve Almanya gibi ülkelere sığınarak yeni hayatlar kurdu.

Estonyalılar aslında 1943 baharında İsveç'e kaçmaya başlamıştı, ancak asıl büyük göç dalgası 1944 Ağustos'unda arttı ve Alman cephesinin çökmek üzere olduğu, Sovyet kuvvetlerinin Estonya'yı yeniden işgal etmeye hazırlandığı 19-23 Eylül tarihlerinde zirveye ulaştı. Estonyalıların büyük çoğunluğu ne Nazi Almanyası'nı ne de Sovyetler Birliği'ni destekliyordu; ülkeleri iki işgalci güç arasında sıkışmıştı. Sovyetler 1940-1941 arasındaki kısa işgallerinde halka Nazilerden daha fazla acı çektirmiş, 10 binden fazla kişiyi Sibirya'ya sürmüş, eski siyasetçi, yargıç, din adamı ve iş insanlarını hapsetmiş veya idam etmişti. NKVD, Tartu'da 193 tutukluyu öldürdüğü en az bir katliam gerçekleştirmişti.

Almanya'daki mülteci kampları

Kaçmayı başaran herkes hayatta kalamadı; fırtınalı denizler ve düşman ateşinin kaçanların yüzde dokuzuna kadar can aldığı düşünülüyor. 1944'e kadar kaçabilenlerin çoğu İsveç ve Almanya'ya sığındı. Binlercesi Almanya'daki yerinden edilmiş kişiler (DP) kamplarına yerleşti ve bu kamplar yıllarca geçici yuvaları oldu. 1945'te Avrupa harabeye dönmüştü; yaklaşık 60 milyon insan ölmüş, 11 ila 20 milyon Avrupalı yerinden edilmişti. Almanya, Müttefikler tarafından işgal edilerek İngiliz, Amerikan, Fransız ve Sovyet olmak üzere dört bölgeye ayrıldı. 1945'te yaklaşık 200 bin Baltık halkı, bunların arasında 33 bin Estonyalı, Almanya'da yerinden edilmiş kişi olarak kaydedildi.

İngiliz, Amerikan ve Fransız bölgelerindeki askeri yetkililer, mültecilere geçici barınak, yiyecek ve tıbbi bakım sağlamak için DP kampları kurdu. Almanya genelinde yüzlerce kamp açıldı. 1945 sonunda kampların yönetimi Birleşmiş Milletler Yardım ve Rehabilitasyon İdaresi'ne (UNRRA), 1947'de Uluslararası Mülteci Örgütü'ne (IRO) devredildi. Kampların asıl amacı insanları mümkün olan en kısa sürede memleketlerine geri göndermekti, ancak Baltık halkları için bu mümkün değildi; çünkü savaş bitmiş olsa da ülkeleri Sovyet işgali altındaydı ve geri dönmek baskı, sürgün hatta ölüm anlamına geliyordu.

Kamplara ilk gelenler büyük bir rahatlama hissetti; başlarını sokacak bir çatı, düzenli yemek ve kaybettikleri yakınlarına kavuşma umudu buldular. Ancak güvenlik yoktu; kamp sakinleri her gün Sovyetler Birliği'ne iade edilme korkusuyla yaşıyordu. DP kamplarında insanlar milliyetlerine göre gruplandırıldı. Varışta bilgileri kaydedildi ve kendilerine bir yerinden edilmiş kişi kimlik numarası verildi; bu yazının yazarının büyükannesi Hertha'ya 064057 numarası verilmişti. Barınma koşulları kamptan kampa değişiyordu: eski askeri kışlalar, okullar, hastaneler, özel evler, oteller, hatta havaalanları mültecilere tahsis edilmişti.

Kamplarda yaşam ve göç

Kamp yaşamı, özellikle Baltık halkları arasında kültürel açıdan canlıydı. Kaçanlar arasında aydınlar, çiftçiler, zanaatkârlar ve sanatçılar vardı; gazeteler, atölyeler, tiyatrolar ve eğitim merkezleri kurdular. İlk günlerde koşullar sertti; aşırı kalabalık, sürekli gıda sıkıntısı ve tüberküloz salgınları yaşandı. Hamburg'daki Zoo Camp özellikle tüberkülozdan etkilendi; kamptaki ahşap binalar savaş sırasında Blohm & Voss şirketi tarafından zorunlu çalışanlar için inşa edilmişti ve nemli-soğuk ortam hastalığın yayılmasını kolaylaştırıyordu. Buna karşın Stuttgart yakınlarındaki Geislingen Kampı, yaklaşık 2 bin kişinin yaşadığı tamamen Estonyalı bir kamp olarak "DP kamplarının Hilton'u" diye anılıyordu.

İş gücü sıkıntısı çeken ülkelerin kitlesel göç programları, 1948 ve 1949'da kamplardan büyük bir çıkış başlattı. Belçika ilk büyük ölçekli programı açarak 20 bin kömür madencisi istedi. Birleşik Krallık ve Kanada da sponsorluk gerektiren fırsatlar sundu. Avustralya'nın "DP Yeniden Yerleştirme Programı", IRO ve mülteciler tarafından olumlu karşılandı; çünkü başvuranların destinasyon ülkesinde yaşayan bir tanıdık veya akraba tarafından desteklenmesi gerekmiyordu, sponsorluğu Avustralya hükümeti üstleniyordu. Avustralya bekâr erkek ve kadınların yanı sıra aileleri de kabul etti; bu, ailelerinden ayrılmaktan korkanlara güvence verdi. Bu programı tercih edenlerin önemli bir nedeni de Avrupa'dan uzak olmasıydı. Kamplardan ayrılanlara ad, doğum tarihi ve kampa ilk giriş tarihini içeren bir "İyi Hal Belgesi" verildi. Göçmenler, Avustralya hükümetiyle iki yıllık bir çalışma sözleşmesi imzalamak zorundaydı; bu yükümlülük tamamlandığında oturma izni ve tam hareket özgürlüğü elde ediyorlardı. Yeniden yerleştirme rakamları şöyleydi: Venezuela 17 bin; Belçika 22 bin; Brezilya 29 bin; Arjantin 33 bin; Fransa 38 bin; Birleşik Krallık 86 bin; Kanada 157.687; Avustralya 182.159 ve ABD 400 bin. Savaş sonrası bu kitlesel göç programları, insanların barış içinde yeni hayatlar kurmasını ve yeni toplumlarına beceri, bilgi, kültür ve mutfaklarıyla katkıda bulunmasını sağladı.