Estonyalı bilim insanlarından taşınabilir narkometre geliştirildi

Tallinn Teknik Üniversitesi (TTÜ) araştırmacıları ile SafePAS adlı girişimin geliştirdiği taşınabilir narkometre, 15 dakika içinde hem uyuşturucu maddenin türünü hem de vücuda alınan miktarı tespit edebiliyor. Uluslararası ilgi gören cihazın geliştiricileri, bir sonraki hedef olarak cihazı daha da küçültmeyi ve uyuşturucu maddeleri, alkolmetrenin sarhoşluğu ölçtüğü gibi güvenilir biçimde tespit etmeyi belirledi.

Acil durumlarda dakikalar kritik önem taşıyor

Polis veya acil sağlık ekipleri olay yerinde olası bir uyuşturucu etkisini tespit etmek zorunda kaldığında, şu anda çoğunlukla doğruluğu yetersiz kalan hızlı testlere başvuruluyor. Örnekte bulunan maddenin kesin içeriğini ve miktarını belirlemek için pozitif örneklerin laboratuvara gönderilmesi gerekiyor; laboratuvar sonucu bazen günler alabiliyor.

Polis soruşturmalarında ek doğrulama için zaman bulunabilse de, örneğin bir kişinin sağlık durumu değerlendirilirken her dakika önem taşıyor. Bu durum, vücutta hızla parçalanan maddelerde daha da kritik hale geliyor; örneğin bir kurbana GHB (sıvı ekstazi olarak da bilinen madde) verilip verilmediğinin tespit edilmesi gerektiğinde.

TTÜ bilim insanları ve SafePAS girişimi, on yılı aşkın süredir Drug Hunter adlı analiz cihazını geliştiriyor. Cihazın amacı, doğru uyuşturucu testini laboratuvar duvarlarının dışına taşımak. Araştırmacıların analizörüyle uyuşturucu maddenin hem türü hem de miktarı yaklaşık çeyrek saatte belirlenebiliyor.

Festival ve trafik denetimlerinde test edildi

Teknoloji bugüne kadar Polis ve Sınır Koruma Kurumu (Politsei- ja Piirivalveamet) ile sıkı işbirliği içinde denendi; bu yaz ise etkinlik düzenleyicileriyle işbirliği yapıldı. TTÜ'de doçent ve SafePAS kurucusu Jekaterina Mazina-Šinkar'a göre amaç, cihazın bireysel kullanıcı tarafından nasıl kullanılabileceğini anlamaktı.

Mazina-Šinkar, "Örneğin kokteyline uyuşturucu madde konulduğundan şüphelenen kişilerden tükürük analizi yapılabilir. Ya da kişi bir şey kullanmış ve kendini çok kötü hissediyor ancak ne olduğunu bilmiyor" diye açıkladı.

Cihaz, DNA analizinde de kullanılan kapiler elektroforez teknolojisini kullanıyor. Mazina-Šinkar cihazın çalışma sürecini şöyle tanımladı: "Bu çok hassas bir yöntem; önce örnekteki tüm maddeleri ayırıyoruz, onları uyarıyoruz ve dedektörle tespit ediyoruz. Ardından maddeyi yalnızca tanımlamakla kalmıyor, aynı zamanda miktarını da ölçüyoruz." Yine de ona göre pozitif örneklerde her zaman laboratuvar koşullarında yapılan ek doğrulama da gerekiyor.

Drug Hunter şu anda kokain, amfetamin, metamfetamin ve MDMA gibi yaygın uyuşturucu maddeleri tespit edebiliyor. Cihaz ayrıca tramadol, kodein ve morfin ile THC'yi de tanıyor.

Uyuşturucu maddelerin yayılımı büyük ölçüde zamana ve bölgeye bağlı olduğundan, araştırmacıların kara piyasadaki gelişmeleri sürekli takip etmesi gerekiyor. Mazina-Šinkar, "Yeni uyuşturucu maddeleri, metabolizmalarını ve bunların insan vücudunda nasıl tespit edilebileceğini araştırdığımız bilimsel çalışmalar yürütülüyor. Ancak sözde klasik uyuşturucuların payı tüm kullanım vakalarının yüzde 97'sini oluşturuyor; yalnızca yüzde 3'ü yeni uyuşturucu maddeler" dedi.

Festivallerde ve trafik denetimlerinde test edilen Drug Hunter modeli yaklaşık bir yazıcı büyüklüğünde. Geliştirme ekibi bir yıl önce, cihazı küçültmek amacıyla Girişimcilik ve İnovasyon Vakfı'ndan 2,5 milyon euroluk destek aldı. Bu yılın ağustos ayında ilk kez test edilen yeni nesil model ise boyut olarak bir ayakkabı kutusuna benziyor.

Mazina-Šinkar, "En büyük zorluk yalnızca cihazı küçültmek değil, nihai sonucun güvenilirliğini sağlamak. Yalnızca işleyişini bildiğimiz teknolojiyi değil, analizörün kullanım kolaylığını da test ettik. Daha da iyileştirilebilecek veya kolaylaştırılabilecek noktalar aradık" dedi.

Araştırmacıların bir sonraki hedefi, uyuşturucu tespitini tıpkı günümüzde yaygın alkolmetrenin kullanıldığı kadar kolay ve güvenilir hale getirmek. Mazina-Šinkar, "Teknolojik olarak buna oldukça yakınız ancak burada teknoloji ile resmi kullanım arasında ayrım yapmak gerekiyor" diyerek mevzuatın rolüne dikkat çekti.

"Alkolmetreyi düşündüğümüzde şu anda bize çok basit görünüyor: kişi üflüyor, cihaz bir sayı gösteriyor ve buna dayanarak karar verilebiliyor. Aslında bunun arkasında onlarca yıl içinde gelişen bilimsel bilgi ve belirlenmiş sınır değerler var. Uyuşturucu maddelerde bu daha da karmaşık çünkü etkisi, metabolizması ve konsantrasyonları farklı olan çeşitli maddeler söz konusu" diye açıkladı.

Bu da yurt dışı pazarlara girilirken cihaz parametrelerinin hedef ülkede yürürlükte olan yasalar ve sınır değerlere göre uyarlanması gerektiği anlamına geliyor. Hızlı ve güvenilir analize talep ise kuşkusuz mevcut. Son bir yıl içinde SafePAS, İngiltere polisi, Almanya adli tıbbı ile İspanya ve Çekya'dan uzmanlarla deneyim paylaştı.

Mazina-Šinkar'a göre bilim yoğun cihazı laboratuvardan pratiğe taşımak önemli dersler verdi. On yılı aşkın geliştirme çalışmasını "İyi bir bilimsel sonuç henüz hazır bir ürün değildir" sözleriyle özetledi. Bilim insanları her zaman maksimum hassasiyet ve doğruluk isterken, son kullanıcıyı öncelikle cihazın bakımı, analiz hızı ve güvenilirliği ilgilendiriyor.

Mazina-Šinkar, "Amacımız yalnızca bir hızlı test daha yapmak değil" diye vurguladı, "Amacımız güvenilir enstrümantal ölçümü laboratuvardan doğrudan karar verilmesi gereken yere taşımak."