AB'de aşırı düzenleme yapay zekâ gelişimini yavaşlatıyor

Tartu Üniversitesi fikri mülkiyet hukuku profesörü Aleksei Kelli, Avrupa Birliği'nin yapay zekâ alanındaki düzenlemelerinin gelişmeyi yavaşlattığını değerlendirdi. Kelli ve Nele Nisu'nun kaleme aldığı ve TalTech Journal of European Studies dergisinde yayımlanan makale, yapay zekânın hukuki çerçevesini ele alıyor.

Makalede, Genel Veri Koruma Tüzüğü'nün (GDPR) bilimsel amaçlı yapay zekâ kullanımında görece esnek kurallar sunduğu, ancak telif hakkı koruması için aynı şeyin söylenemeyeceği sonucuna varılıyor. Kelli'ye göre iki mevzuatın amacı farklı: GDPR kişinin mahremiyetini, örneğin sağlık verilerini korurken, telif hakkı yazarın yaratıcı eserini koruyor.

Telif hakkında "yaratıcı" tartışması

Kelli, yaratıcılığın korunmasının, aslında neyin yazara ait olduğu sorusunu gündeme getirdiğini belirtiyor. Ona göre insan, yalnızca deneyimlediklerinden daha akıllı olamaz. Kelli bu noktayı, ormanda kurtlarla büyüyen Mowgli örneğiyle açıklıyor: Gerçek bir Mowgli büyük olasılıkla yalnızca hırlayabiliyordu ve onunla Nietzsche üzerine sohbet edilemezdi.

Hukuk ve telif hakkının, yaratıcıya ilişkin kültürel anlayıştan etkilendiğini söyleyen Kelli, antik dönemde eserin bir dâhinin ruhu aracılığıyla ortaya çıktığı görüşünün hâkim olduğunu, Hristiyan Orta Çağ'da bu yaklaşımın sürdürülemediğini, Aydınlanma döneminde ise insanın bizzat yazar olduğu anlayışına ulaşıldığını anlatıyor.

Kelli, eserlerin yapay zekâ eğitiminde kullanımına dair yakın zamanda patlak veren edebiyat skandalını iyi bir paralellik olarak gösteriyor. Mihkel Mutt, Juhan Viiding'in hayatını anlatan "Juhani evangeelium" adlı kitabında Viiding'in veda mektuplarını mirasçılardan izin almadan kullanmıştı. Bu durum hem kişilik haklarını hem de yaratıcı eseri ilgilendiriyor. Kelli'ye göre mektubun kendisi aynı zamanda telif hakkı kapsamındaki bir eser; sözcükler tek başına korunmaz, ancak yazar sözcükleri seçer.

Kelli, İtalya Başbakanı Giorgia Meloni'nin yakın zamanda sesini, deepfake (yapay zekâyla üretilen sahte görüntü ve ses) amaçlı kullanıma karşı marka olarak tescil ettirdiğini hatırlatıyor. Marka veri tabanında Meloni'nin İtalyanca "Ben Giorgia Meloni" dediği bir kayıt bulunuyor.

Küçük diller ve rekabet sorunu

Kelli'ye göre telif hakları ile GDPR'ın yapay zekâ çağında çatışması kasıtlı değil, ancak AB'nin tutumu en iyi seçenek olmamış. "Bir söz var: Amerika'da inovasyon, Çin'de taklit, bizde [AB'de] ise yalnızca düzenleme var" diyor. Ona göre sorun iki yönlü: Kimse mahremiyetten ödün vermek istemiyor, ancak Avrupa kuralları sıkılaştırdıkça Çin ve ABD'nin yapay zekâ modelleri daha hızlı öne geçiyor. Kelli, konunun rekabet açısından ele alınması gerektiğini vurguluyor.

Yapay zekâ açısından Estonca gibi küçük dillerin durumu da önemli; küçük bir dilin dijitalleştirilmesini kimse o ülke adına yapmıyor. Kelli, "Estoncamızı seviyoruz, Estonca çok önemli, ama ekonomik olarak rekabetçi mi?" diye soruyor. Ona göre asıl mesele, Estoncanın ayrıca nasıl destekleneceği; kimse "päike" (güneş) kelimesinin iki G ve zayıf bir B ile yazılmasını istemez.

Olumlu gelişme olarak AB'nin GDPR'ı gevşetmek istemesini gösteren Kelli, "Digiomnibuss" adlı yeni paketle birliğin yapay zekânın veriyle eğitilmesini kolaylaştırmayı hedeflediğini söylüyor. Kelli'ye göre Avrupa, diğerleri aynı yönde ilerlemezken yalnızca büyük bir hevesle düzenleme üretmenin işe yaramadığını anlamış durumda. Konunun ulusal savunma boyutu da var: Kelli, çok sayıda düzenleme ve dijital bağımsızlık övüncüne karşın bu bağımsızlığın elden alınabileceğini, o zaman da bilgi için Wikipedia ve ENE'ye (Estonya Sovyet Ansiklopedisi) bakmak zorunda kalınacağını ifade ediyor.