Estonya'da koruyucu aile sisteminde destek parçalı yapıda

Estonya'da koruyucu aileler, çocukların ihtiyaç duyduğu desteği almakta zorlanıyor. Uzmanlara göre bunun temel nedeni, desteğin tek bir bütün olarak değil, birbirinden kopuk parçalar halinde sunulması.

Ülkede koruyucu aileler, eğitim açısından en donanımlı ebeveyn grupları arasında yer alıyor. PRIDE ön eğitimini tamamlamış, çoğu travma eğitimlerine katılmış ve bağlanma ile sinir sistemi üzerine okumalar yapmış durumda. Buna rağmen aynı soruyu sormaya devam ediyorlar: Bu neden hâlâ bu kadar zor?

Bir çocuğun görünüşte önemsiz bir nedenle öfke nöbeti geçirmesi, sabahları okula gitme mücadelesi ve uykuya geçişin savaşa dönüşmesi, bu ailelerin günlük gerçekliği. Estonya'daki eğitim ve çocuk koruma sistemi ise travma konusunda ve bu çocukların ihtiyaçları konusunda yeterince bilinçli değil. Bu durum, koruyucu ailelerin omuzlarındaki yükü daha da artırıyor.

Ebeveynler zamanla kendilerini sorgulamaya başlıyor: Bir şeyi gözden mi kaçırdım, koruyucu aile olmaya uygun muyum? Uzmanlar bu soruya net yanıt veriyor: Uygunlar. Sorun, onlara nasıl destek verildiğinde.

Yedi ayrı kurum, dört ayrı liste

Estonya'nın aile temelli koruyucu bakım destek sistemi, adeta kutusunun kapağı kimseye gösterilmeyen bin parçalı bir yapboz gibi işliyor. Sosyal Sigortalar Kurumu (Sotsiaalkindlustusamet), koruyucu, vesayet ve evlat edinen ailelere yedi hizmet finanse ediyor: uyum desteği, aile desteği, aile terapisi, psikolojik danışmanlık, deneyim danışmanlığı, destek grupları ve grup danışmanlığı.

Bu hizmetleri yedi farklı kuruluş sunuyor. Kurumun internet sitesinde aile destekçileri, aile terapistleri, psikologlar ve deneyim danışmanları için ayrı ayrı dört liste bulunuyor.

Her parça kendi içinde değerli ve kurum doğru adımlar atmış durumda. Artık hizmet sayısı yerine parasal bir üst sınır geçerli; aile bu sınır içinde uygun hizmetleri kendisi seçiyor. Ancak seçim özgürlüğü, yalnızca bütünü görebilen için anlam taşıyor. Çocuğuyla birlikte travmanın fırtınalı sularında ayakta kalmaya çalışan bir koruyucu aile, bu bütünü göremiyor.

Koruyucu aile olma yolu da parçalara bölünmüş durumda. Aile önce Sosyal Sigortalar Kurumu'na başvuruyor ve kararı bekliyor. Ardından hizmet sağlayıcı ve yerel yönetimin çocuk koruma görevlisi devreye giriyor. Uyum desteği en fazla bir yıl sürüyor. Sonrasında aile desteği yalnızca yerel yönetimin yönlendirmesiyle alınabiliyor: bir yönlendirmeyle en fazla sekiz ay üst üste, çocuk başına toplamda 24 ay.

Bu yapıda bir ailenin PRIDE eğitmeni bir kurumdan, aile destekçisi başka bir kurumdan, psikolog üçüncüsünden ve destek grubu dördüncüsünden gelebiliyor. Buna bir de çocuğun çocuk koruma görevlisi ekleniyor. Herkes kendi dilini konuşuyor ve yalnızca kendi kesitini görüyor. Kesitlerin birbirine uyup uymadığından ise kimse sorumlu değil.

Destek ilişki olmalı, hizmet listesi değil

Bir çocuk akşamları ilgiyi reddedip saldırganlaştığında, ebeveyn hangi eğitim gününün ya da materyalin bu duruma uyduğunu düşünmüyor. Aynı anda çocuğu, kendini ve aralarındaki ilişkiyi anlamaya çalışıyor. Travma yaşamış bir çocuk, ailenin her gün yeniden kurduğu ilişki içinde iyileşiyor. Bu nedenle aile desteği de bir hizmet listesi değil, bir ilişki olmak zorunda.

Parçalı destek ise bunun tersini yapıyor. Aile her yeni uzmana hikâyesini baştan anlatıyor. Her danışman kendi çerçevesini getiriyor ve ebeveynler zaman zaman birbiriyle çelişen öneriler duyuyor. Bir ebeveyn danışmanlığa giderken diğeri gitmiyor ve çocuk yetiştirmede iki ayrı dil oluşuyor.

Bu durumda destek sistemi ailenin kendisini yıpratabiliyor. Ebeveynlerin birbiriyle ilişkisi zayıflıyor, ailenin diğer çocukları geri planda kalıyor ve yardım aramak ek bir işe dönüşüyor. En kötü senaryoda koruyucu bakım kesintiye uğruyor ve çocuk bir kayıp daha yaşıyor.

2025 yılının sonunda Estonya'da koruyucu ailelerin yanında 149 çocuk büyüyordu; yatılı ve aile tipi kurumlarda ise 725 çocuk bulunuyordu. Koruyucu aile olmak isteyenlerin sayısı 30'du; bir yıl önce bu sayı 36'ydı. Başka ailelerin tek başına çırpındığını gören kişi, kendisi koruyucu aile olmaya pek yanaşmıyor.

Önerilen çözüm, her koruyucu ailenin baştan itibaren tanıdığı ve bütün resimden sorumlu olduğu tek bir destek kuruluşuna bağlanması. Sosyal Sigortalar Kurumu'na sunulan altı önerinin büyük bölümü aslında hâlihazırda mevcut: aynı yedi kuruluş hizmet vermeye devam ediyor ve aile destekçisi rolü oluşturulmuş durumda.