Estonya'da iklim fonu bütçesinden otobüs hatlarına pay az

Estonya'da ilçeler arası otobüs hatlarının iklim fonundan desteklenmesi tartışılıyor. ERR Uudised'de yayımlanan bir görüş yazısında, devletin çevre dostu otobüs alımını üstlenmesi ve altyapıya yatırım yapması gerektiği savunuldu. Yazıda, kamu kaynağının en kalıcı faydayı sağlayacak yatırıma yönlendirilmesinin önemine dikkat çekildi.

Estonya'nın kamu yayıncısı ERR'in devletin ilçe hatlarına elektrikli ve gazlı otobüs satın alma niyetini aktarması iki farklı görüşü ortaya çıkardı. Bakanlık, araç alım maliyetini üstlenerek hat-kilometre fiyatını düşürmeyi umuyor. Taşıyıcı firmalar ise bu işi kendilerinin yapabileceğini belirtiyor. Her iki görüşün değerlendirilmesinde, hangi yatırımın kamu parasıyla en kalıcı faydayı sağlayacağı sorusu öne çıkıyor.

Kırsalda araç bağımlılığı

Yolcu açısından iyi sonuç, kişiyi işine, okuluna veya doktoruna zamanında ulaştıran ve sonra eve döndüren bir otobüs anlamına geliyor. Uygun bir bağlantı yoksa otomobil zorunlu bir gider haline geliyor. Maliye Bakanlığı'nın 2024'te yaptırdığı bir araştırma, ulaşım yoksulluğu içindeki hane sayısını en az 55 bin olarak tahmin etti. Bu bir tahmin olmakla birlikte sorunun boyutunu gösteriyor.

Bu nedenle CO2 kotalarının satışından, yani emisyon ticareti sisteminden (ETS) elde edilen gelirin ilçe otobüs taşımacılığının iyileştirilmesinde kullanılması yerinde görülüyor. İşleyen bir otobüs ağı, otomobile bağımlılığı azaltmaya ve daha temiz hareket etme imkânı yaratmaya yardımcı oluyor. İklim politikası kapsamındaki harcamaların da bu imkânı desteklemesi gerekiyor.

CO2 kota gelirinin dağılımına bakıldığında ulaşım ve hareketlilik en büyük alan olarak öne çıkıyor. 2013-2030 döneminde elde edilen ve planlanan gelirin dağılımında bu alanın payı yaklaşık yüzde 54. Binalarda enerji verimliliğine neredeyse dörtte bir ayrılırken geri kalanı enerji, bilim, doğa ve uluslararası işbirliği arasında paylaşılıyor. Bunlar birkaç yıla yayılan toplamlar ve gelecek planlarını içeriyor.

Ulaşım bütçesinde raylı sistem ağırlığı

Ulaşımın kendi içindeki tablo ise çok daha dar. 2021-2030 ticaret dönemine ilişkin ulaşım önlemlerinin planlanan bütçesinin yüzde 70,5'i Rail Baltic'e, yüzde 21,6'sı doğrudan demiryolu ve trenlerle ilgili diğer önlemlere gidiyor. Böylece bu paketteki her 100 euronun 92'sinden fazlası demiryoluna ayrılmış oluyor.

İlçeler arası toplu taşıma önleminin, otobüs alımını da içeren bütçesi 17 milyon euro, yani ulaşım paketinin yaklaşık yüzde iki. İlçe otobüslerine planlanan para, tüm fonun yanında küçük bir pay olarak kalıyor. Demiryolu yatırımlarının yanında, insanı yaşadığı yerden ilçe merkezine veya tren istasyonuna taşıyan otobüs bağlantıları da dikkat gerektiriyor. İyi bir otobüs ağı, demiryoluna yapılan yatırımlardan daha fazla kişinin yararlanmasını sağlıyor.

Devletin satın aldığı otobüs, taşıyıcının teklifine yansıyan araç edinme maliyetini düşürebilir. Ancak kamu açısından otobüsün satın alma ve kullanım toplam maliyetinin hesaba katılması gerekiyor. Taşıma sözleşmesindeki daha düşük bir rakam tek başına tasarruf kanıtı sayılmıyor. Tercih, hizmetin uzun vadeli maliyeti ve emisyonun ne kadar azalacağı üzerinden de değerlendirilmeli.

Kamu ihalelerindeki çevre şartları taşıyıcıları daha temiz otobüsler kullanmaya yönlendiriyor. Emisyonsuz veya alternatif yakıtlı araç istenen yerlerde bunların makul maliyetle şarj edilebilmesi ya da yakıt ikmali yapılabilmesi gerekiyor.

Bu görüşe göre ilçe otobüs taşımacılığında iklim fonu kullanılırken öncelik şarj altyapısına verilmeli. İlçe merkezlerindeki otogarlara ve otobüs park alanlarına kurulacak şarj noktaları ile gerekli elektrik bağlantıları, taşıyıcıların elektrikli otobüsleri hatta sokmasını mümkün kılacaktır.

Altyapı, yakıt satıcıları ve şarj hizmeti sağlayıcılarıyla işbirliği içinde geliştirilebilir; kamu desteği öncelikle yatırımın ticari olarak kendini karşılamadığı ve şarj imkânının aksi halde hiç kurulmayacağı yerlere yönlendirilebilir. Böylece iklim fonu bir piyasa aksaklığını gidermeye ve daha büyük merkezlerin dışında da temiz otobüs taşımacılığını desteklemeye yardımcı olur.

Destekle kurulan altyapı, farklı taşıyıcıların şeffaf ve eşit koşullarda erişimine açık olmalı. Hatların ihtiyaçları ve çevresel faydanın bunu gerektirdiği yerlerde biyogaz istasyonları gibi diğer alternatif yakıt altyapısı da desteklenebilir.

Altyapı desteğinin değeri kalıcı kullanımında yatıyor. Bir elektrik bağlantısı ve uygun bir park alanı birden fazla otobüs nesline hizmet edebilir. Taşıma ihalesini bir sonraki şirket kazanırsa aynı altyapıyı şeffaf koşullarda kullanabilmelidir. Böylece her sözleşmede aynı yatırımların yeniden yapılması ihtiyacı azalır ve farklı taşıyıcıların rekabet etmesi kolaylaşır.

İlçeler arası toplu taşımanın ulaşıma ayrılan CO2 kota gelirindeki payı, günlük önemine kıyasla orantısız biçimde küçük. Yaklaşık yüzde ikilik bu payın artırılması ve paranın uzun vadeli fayda sağlayan çözümlere yönlendirilmesi gerekiyor. Yolcuların ihtiyaçlarına cevap veren bir hat ağıyla birlikte bu, ulaşım yoksulluğunu hafifletmeye ve ulaşımın çevresel etkisini azaltmaya yardımcı olacaktır.

Otobüs taşıyıcıları da sürece katkı sunmaya ve pratik deneyimlerini paylaşmaya hazır. Amaç, CO2 kota gelirinin kullanımında yolculara uzun vadeli fayda sağlayan ve otobüs pazarında rekabeti destekleyen çözümlerin ortaklaşa bulunması.