Tanel Järus: saat değişimi kazaları artırıyor mu?

Sonbaharda saatlerin geri alınmasının ardından akşam saatlerinde yaya kazalarının neredeyse iki katına çıktığı yönündeki yaygın iddia, Estonya'nın trafik verileriyle mercek altına alındı. Mobilite mühendisi Tanel Järus, ERR'de yayımlanan analizinde 1990-2025 dönemine ait yaklaşık 60 bin yaralanmalı trafik kazasını inceledi; bunların yaklaşık 17 bini yayaların karıştığı olaylardı.

İlk karşılaştırma endişeyi doğrular gibi göründü. Son 15 yılda saat değişiminden önceki iki hafta boyunca 16:00-20:00 arasında 55 yaya kazası yaşanırken, değişimden sonraki iki haftada bu sayı 127'ye çıktı. Ancak aynı dönemde diğer kaza türlerinde ve gündüz saatlerindeki yaya çarpmalarında bir artış görülmedi.

Saat değişimi olmadan da kazalar artıyor

Estonya'da karşılaştırma için elverişli bir dönem bulunuyor: 2000 ve 2001 yıllarında saatler değiştirilmedi. Buna rağmen aynı sonbahar haftalarında ve aynı akşam saatlerinde yaya kazalarının toplam sayısı 16'dan 35'e yükseldi; yani yine iki kattan fazla artış kaydedildi. Järus'a göre bu iki yıllık veri, az sayıda olay nedeniyle kesin bir yanıt vermese de sonbahar artışının saat değişimi olmadan da yaşandığını gösteriyor.

Mühendis, asıl etkenin havanın kararması olduğunu belirtiyor. Ekim sonundan kasım başına kadar güneş, saat değişimi olmasa bile yaklaşık 40 dakika daha erken batıyor. İnsanların işten ve okuldan dönüş saati bir noktada her hâlükârda karanlığa denk geliyor. Saat değişimi bu geçişi ani hale getirirken, değişim olmadan süreç daha kademeli işliyor.

Karanlıkta yaya riski 2,2 kat daha yüksek

Järus, karanlığın etkisini ölçmek için aynı yıl, aynı ay, aynı saat ve aynı gün tipindeki dönemleri karşılaştırdı. Analize göre karanlıkta yaya kazası riski gün ışığına kıyasla yaklaşık 2,2 kat daha yüksek. Bu etki diğer kaza türlerinde görülmüyor; alacakaranlıkta ise risk gündüz seviyesini aşmıyor.

Artış yalnızca karanlıkta daha fazla yaya bulunmasıyla açıklanamıyor. Saat değişiminde araç trafiği neredeyse sabit kalıyor, üstelik Estonya'nın farklı bölgelerindeki gözlem sistemlerine göre karanlık akşamlarda yaya sayısı yüzde 20 azalıyor. Bu da yaya başına riskin ham kaza istatistiklerinin gösterdiğinden daha yüksek olduğu anlamına geliyor.

Järus, saat değişiminin tek başına kaza artışına yol açmadığını, ancak verilerin karanlığa bağlı riski net biçimde ortaya koyduğunu vurguluyor. Ona göre saat değişiminin kaldırılması, karanlıkta eve dönüş sorununu çözmüyor.

Yine de yaz saati ile kış saati arasında güvenlik açısından fark bulunuyor. Sürekli yaz saati uygulaması sonbahar ve kışın akşamları bir saat daha fazla ışık sağlarken sabahları karanlığı artırıyor. Järus'un modellemesine göre akşam kazancı sabah kaybından daha ağır basıyor, çünkü akşamları yaya sayısı daha fazla. Buna karşın sabah yaya kazaları yaklaşık yüzde 18 artardı; bu saatlerde sokaklarda sıklıkla okula giden çocuklar bulunuyor.

Sürekli kış saati ise ilkbahar, yaz ve sonbahar başında akşamları daha karanlık yapıyor ve hesaplamalara göre yılda yaklaşık yedi yaya kazası ekliyor. Bu tahminler, insanların aynı saatlerde hareket etmeye devam edeceği ve karanlığın etkisinin mevsimler boyunca sabit kalacağı varsayımına dayanıyor; kar örtüsü, yaralanmaların ağırlığı ve uyku ile sağlık açısından hangi saatin daha iyi olduğu hesaba katılmıyor.

Järus'a göre saat tartışmasının sonucunu beklemeden yapılabilecekler var: iyi aydınlatılmış yaya geçitleri, reflektör kullanımı ve görüş koşullarına uygun araç hızı. Özellikle ekim sonunda dikkatli olunması gerekiyor, çünkü saat değişimi karanlığı bir gecede akşam trafiğinin yoğun saatine taşıyor.