Estonya'da edebiyat skandalı: Juhan Viiding'in özel mektupları izinsiz yayımlandı

Estonya'da yayımlanan bir biyografi kitabı, ülkenin önde gelen şairlerinden Juhan Viiding'in özel mektuplarının mirasçıların izni olmadan basılması nedeniyle tartışma başlattı. ETV'de yayımlanan "Impulss" programı, Eylül ayında çıkan ve Viiding'in hayatını konu alan Mihkel Mutt imzalı "Juhani evangeelium" (Juhan'ın İncili) adlı yaklaşık 400 sayfalık kitabın yarattığı skandalı ve kamuoyu tartışmasını ele aldı.

Kitap daha baskıdayken Ekim başında LP dergisinde Viiding'in kızı Elo ile bir röportaj yayımlandı. Elo, babasının veda mektuplarının mirasçıların izni olmadan yayımlandığını belirterek "Bunu paraya çevirmek için gereken insani cüret ölçüsüz olmalı" dedi.

Yazar: Mektuplar telif hakkı kapsamındaymış

Mutt, Vikerraadio'nun "Loetud ja kirjutatud" programında 10 Ekim'de mektuplarla ilgili düşüncelerini şöyle açıkladı: "Bir şekilde bunun kişisel verilerin korunması kapsamında olduğunu düşündüm, sonra bunun telif hakkı kapsamında olduğunu anladım. Mektup telif hakkıdır. O sırada kitap zaten hazırdı, ama yine de değiştirebilirdim."

Yazar Katrin Pauts ise "Bu olay patlak verdikten sonra her Estonyalının o kitapta okumak istediği temelde o meşhur mektupların olduğu iki sayfaydı" dedi. Pauts, mektupların hassas bilgiler de içerdiğini ve mirasçılar için kitaplarında görmenin duygusal ve psikolojik açıdan büyük bir darbe olabileceğini sözlerine ekledi.

Mutt, aynı programda mektupları kendi sözcükleriyle aktarma imkânı olduğunu da kabul etti: "Bunu kelimesi kelimesine yapabilirdim, ama Juhan'ın kişisel üslubunu, tabiri caizse ruhsal titresimini korumak istediğim için bu şekilde yayımladım."

Mutt, 20 Ekim'de sosyal medya üzerinden Viiding kitabının derhal satıştan kaldırılmasının istendiğini duyurdu. Mirasçıların temsilcisi Ants Nõmper'e göre başka bir yazarın eserlerini yazarın veya mirasçılarının onayı olmadan yayımlamak açık bir yasa ihlali.

Daha önce de benzer davalar yaşandı

Mutt, telif hakkı sahiplerinden neden izin istemediğini de açıkladı: "İzin alamayacağıma dair nedenlerim vardı. Yani evet, belirli bir risk aldığımı söyleyebilirim; insanların yaptığı yasayı çiğnemek ve belki de birilerini üzmek ile kültür tarihini yeniden yazmak, hatta acıklı olacaksa tarihi tahrif etmek arasında seçim yapmam gerekiyordu."

Pauts, yasanın herkese eşit uygulanmasını istediğini belirtti: "Mihkel Mutt'a, çok ünlü ve saygın bir yazar olsa da, hiçbir ayrıcalık tanınmamasını istiyorum. Bence yine de yanlış yaptı; o mektupların kitapta bu şekilde tam uzunlukta yer alması yanlıştı."

Estonya'da mirasçılarla yaşanan en önemli edebiyat tartışmalarından biri 2011'de yaşandı: Bilinmeyen bir girişimci, Silver Anniko'nun Sovyet döneminde yayımlanan "Rusikad" adlı popüler romanının izinsiz bir kopyasını mirasçıların onayı olmadan bastı. Mahkeme, öldürülen yazarın haklarını korumak için yaklaşık 5.000 korsan kitabın imha edilmesine karar verdi.

Daha önce de mirasçılar biyografi kitaplarının yeniden düzenlenmesini talep etmişti. Geçen yılın sonunda Jüri Aarma'nın çocukları Roosi-Mae ve Kiur Aarma, Diana Klas'e "Nüüd julgen rääkida" adlı biyografide babalarıyla ilgili tüm bilgi, atıf ve fotoğrafların çıkarılması için talep mektubu gönderdi. Konu Nisan'da mahkemeye taşındı ve sonbaharda tarafların kamuoyuna açıklamadığı bir uzlaşmayla sonuçlandı; ancak kitaplar hâlâ değiştirilmemiş haliyle raflarda satılıyor.

Ünlü kişilerin imajı ve anısının korunması sorunu, heykeltıraş Mati Karmin'in yaptığı tartışmalı Jaak Joala anıtında da gündeme geldi. Yakınları, Viljandi'ye dikilen anıtın sanatçının onuruna saygısızlık olduğunu belirterek dava açmakla tehdit etti. Sonunda heykel şehirden kaldırıldı ve Estonya Ulusal Müzesi'nin deposuna taşındı. Pauts ise Joala heykelini çok beğendiğini söyledi: "Bence Viljandi şehri bundan sadece kazançlı çıkardı. Belki mirasçılar, ölmüş ünlü yakınlarının saf imajını veya mitini nasıl koruyacakları konusunda fazla takıntılı davranıyor."

"Impulss" programı bugün büyük yaratıcıların mirasının kime ait olduğu konusunu tartışmaya açıyor; ETV'de Salı günü saat 20.00'de yayımlanacak.