Estonya'da cumhurbaşkanının 'başkomutan' unvanı tartışma yaratıyor

Estonya kamu yayıncısı ERR'de yayımlanan bir analizde, savunma uzmanı Meelis Oidsalu, cumhurbaşkanının anayasadaki "riigikaitse kõrgeim juht" yani "ulusal savunmanın en üst yöneticisi" unvanının hâlâ yanıltıcı olduğunu değerlendirdi. Oidsalu'ya göre bu unvan, cumhurbaşkanına gerçekte sahip olmadığı geniş bir savunma yetkisi varmış izlenimi veriyor.

Estonya'da yeni cumhurbaşkanı seçilen Ülle Madise, göreve başlamadan önce ulusal savunma konseyi toplantılarının daha düzenli ve sistemli hale getirileceğini duyurmuştu. Ulusal savunma konseyi, 1933'ten bu yana cumhurbaşkanının yanında danışma organı olarak faaliyet gösteriyor ve 1992 anayasasına da alınmış durumda.

2011 reformu yetkileri değiştirdi

Oidsalu'nun aktardığına göre, 1992 anayasasını hazırlayan kurucu meclis tutanaklarında savunma yönetiminin nasıl olacağı ciddi bir tartışma konusuydu. Özellikle kuvvetler komutanının kime bağlı olacağı ve cumhurbaşkanı, hükümet ile parlamento arasındaki dengenin nasıl kurulacağı belirsiz bırakılmıştı. Kabul edilen anayasa, kuvvetler komutanının bağlılığını net biçimde tanımlamadı. Komutan, parlamento tarafından cumhurbaşkanının önerisiyle atanıyordu. Tarihçi Hellar Lill, bu belirsizliği o dönemki bir siyasi liderin olası antidemokratik iktidar heveslerine duyulan kaygıyla açıklıyor.

2011'de yapılan anayasa değişikliğiyle kuvvetler komutanının atanma usulü değiştirildi ve bu yetki yasayla hükümete verildi. Son olarak 1 Ekim'de yürürlüğe girecek bir yasa değişikliğiyle, kuvvetler komutanı adayı atanmadan önce parlamento genel kuruluna çıkacak ve parlamento savunma komisyonu hükümet için bağlayıcı onay verecek. Ancak Oidsalu, bu değişikliğin bilinçli bir anayasal tasarımdan çok parlamentodaki bir siyasi uzlaşmadan kaynaklandığını belirtiyor.

Unvan sembolik ama yanıltıcı

Analize göre cumhurbaşkanının anayasadaki "ulusal savunmanın en üst yöneticisi" unvanı hâlâ yürürlükte ve yanıltıcı olmaya devam ediyor. Anayasa yorumları, bu rolün öncelikle sembolik ve dengeleyici olduğunu, yürürlükteki yasaların cumhurbaşkanına bu sıfattan doğan özel yetki veya görev tanımlamadığını vurguluyor. Cumhurbaşkanının bazı gerçek ama ağırlıklı olarak istisnai yetkileri var: savaş hali, seferberlik ve terhis ilanı için parlamentoya öneri sunabiliyor; Estonya'ya yönelik saldırı durumunda parlamentonun kararını beklemeden savaş hali ve seferberlik ilan edebiliyor. Ayrıca kuvvetlerin veya savunma birliğinin iç güvenlik ve kriz görevlerine katılması bazı durumlarda cumhurbaşkanının onayına bağlı.

Oidsalu, bu yetkilerin gerçek olsa da o kadar istisnai ve dönemsel kaldığını, günlük dilde "en üst savunma yönetimi" sayılabilecek bir bütün oluşturmadığını savunuyor. Yazara göre bu yanıltıcı unvan, ulusal savunma konseyi toplantılarından kamuoyuna yansıyan görüşlere gereğinden fazla ağırlık ve cumhurbaşkanına olduğundan fazla statü kazandırıyor. Tartışma, yeni cumhurbaşkanı Ülle Madise ve deneyimli güvenlik ve dış politika ekibinin bu sembolik rolü nasıl dolduracağı sorusunu gündeme getiriyor.

Madise, ulusal savunma konseyinin daha düzenli toplanması gereğini "kapsamlı güvenlik" anlayışının geliştirilmesi ihtiyacıyla açıklıyor. Kapsamlı güvenlik planlamasından sorumlu devlet sekreterliği ile cumhurbaşkanlığı ofisinin bu konuda ortak çıkarı bulunuyor. Öte yandan parlamento savunma komisyonu kapsamlı savunmaya pek istekli görünmüyor; komisyon da ağırlıklı olarak askeri savunma konularıyla ilgileniyor.

Oidsalu, cumhurbaşkanının güçlü güvenlik politikası duruşlarının biçimsel yetkilerinin ötesinde siyasi etki yaratabileceğini, yürütme politikasını destekleyip dengeleyebileceğini, ancak farklı bir eğilimde Kadriorg (cumhurbaşkanlığı) ile yürütme arasında yeni gerilimlere de yol açabileceğini belirtiyor.