Estonya'da 72 saatlik uzaklaştırma tartışılıyor: 73. saatte ne olacak?

Estonya'da 17 Nisan'da yürürlüğe giren yasa değişikliğiyle ev içi şiddet vakalarında failin evden uzaklaştırılma süresi 12 saatten 72 saate çıkarıldı. Ancak uzmanlar, asıl sınavın bu sürenin dolduğu 73. saatte başladığını vurguluyor. Polisin eylül ayındaki değerlendirmesine göre uzaklaştırma kararı 142 vakada uygulandı; bunların yüzde 20'si 72 saat, yüzde 25'i 48 saat sürdü. Daha uzun uzaklaştırmalarda tekrar şiddet daha az görüldü, bu umut verici bir işaret olsa da henüz önlemin etkinliğini kanıtlamıyor.

Estonya Polis ve Sınır Muhafaza Kurulu (Politsei- ja Piirivalveamet) bünyesindeki devriye ekipleri için daha uzun uzaklaştırma pratikte bir kazanç: aynı adrese saatler sonra dönüp daha ağır bir durumla uğraşmak zorunda kalmıyorlar. Ancak bu süre sorunun çözümü değil, yalnızca ödünç alınmış bir zaman. Bu süre içinde çocukların güvenliğinin değerlendirilmesi, gerekiyorsa geçici barınma sağlanması, destek hizmetleriyle iletişime geçilmesi ve daha uzun vadeli bir koruma planı hazırlanması gerekiyor. Devlet, en fazla bürokrasiyle uğraşma ve karar alma kapasitesini, şiddet nedeniyle en az gücü kalan kişiden bekliyor.

GREVIO raporu: 72 saat her zaman yeterli değil

Avrupa Konseyi'nin uzman grubu GREVIO'nun bu yılki raporu, Estonya'nın rıza ilkesine ilişkin düzenlemelerde ve ev içi şiddetin Mağdur Yardımı Yasası'na dahil edilmesinde kaydettiği ilerlemeyi takdir ediyor. Raporda aynı zamanda 72 saatin daha uzun süreli koruma ve destek hizmetlerine erişim için yeterli olmayabileceği, uzaklaştırma kararlarına uyumun önleyici şekilde denetlenmediği ve bağımlılık sorunları ya da özel psikososyal ihtiyaçları olan kadınların güvenli barınmaya erişiminin sınırlı olduğu belirtiliyor.

Devriye polisi, yardım isteyen kişinin ayık, sakin, belgeleri yanında ve hikâyesini baştan sona anlatmaya hazır olacağını varsayamaz. Mağdur sarhoş, yaşadıkları karşısında donakalmış ya da kopuk cümlelerle konuşuyor olabilir. Bu durum iletişim kurmayı zorlaştırsa da tehlikeyi azaltmıyor. Güvenli barınma imkânı yoksa kişinin nereye götürüleceği sorusu yanıtsız kalıyor; devriye aracı konaklama hizmeti sunmuyor ve sığınak değil. Böylece kişiyi yardıma muhtaç hale getiren kırılganlık, yardımı almasını engelleyen neden olabiliyor.

Aynı çelişki eski partner durumunda da ortaya çıkıyor. Kâğıt üzerinde ilişki bitmiş olsa da eski partner kapı kodunu, çocuğun günlük düzenini ve mağdurun iş yerini hâlâ biliyor. İdari açıdan "eski" sözcüğü bir nokta koyarken, güvenlik açısından en tehlikeli dönemin başlangıcı anlamına gelebiliyor.

Yardım kapısının adı bile erişimi etkiliyor

Hizmetin adı bile kişinin o kapıya ulaşıp ulaşmayacağını etkiliyor. Hukuken "mağdur yardımı" kavramı net biçimde tanımlı ve mağdur statüsü belirli haklara erişim sağlıyor. Ancak hizmetin adı olarak, yardım başlamadan kişiye bir etiket yapıştırıyor. Yazar, işi gereği şiddet gördüğünü kabul eden ama kendini mağdur olarak adlandırmayan kişilerle karşılaşıyor. Kimi yaşananları küçümsüyor, kimi faili koruyor, kimi yalnızca şiddetin sona ermesini istiyor. Yardımın ilk koşulu, kişinin henüz hazır olmadığı bir kimliği benimsemesi olmamalı.

Yazar, böyle bir kapının olası adlarından biri olarak "Nora"yı öneriyor. Bu ad, Ibsen'in "Bebek Evi" oyunundaki, kendisine biçilen rolün dışına çıkan karaktere bir gönderme. "Nora" bir konsept olsa da öncelikle bir çalışma ilkesi: kişi, başına gelenlerle tanımlanmamalı; sistem onun güvenlik duygusunu ve harekete geçme kapasitesini yeniden kazanmasına yardımcı olmalı. Bu, yeni bir kurum kurmak anlamına gelmiyor; dosyanın devri için net bir standart getirilmesini öngörüyor. Sadece mesaj göndermek devir sayılmıyor; devir ancak bir sonraki yetkili uzman dosyayı kabul ettiğinde, sorumlu atandığında ve kişi kendisiyle ne zaman iletişime geçileceğini bildiğinde tamamlanmış sayılıyor. Bunun için polisin tıbbi geçmişi, doktorun da soruşturma dosyasını görmesine gerek yok. Yetki sınırlarına uygun, kayda geçirilmiş kısa bir risk değerlendirmesi yeterli; bu değerlendirmede tespit edilen tehlike, çocuklar, yürürlükteki koruma tedbirleri ve sonraki adımın sorumlusu yer almalı. Veri korumanın amacı kişiyi korumak, kurumlar arasındaki sessizliği korumak değil.

Böyle bir devir standardı tek bir bölgede denenebilir. Etkinlik, kaç kişinin gerçekten hizmet aldığı, koruma tedbirlerinin kaç kez ihlal edildiği ve polisin aynı aileye kaç kez geri dönmek zorunda kaldığı üzerinden ölçülmeli. 72 saatlik uzaklaştırma devlete zaman kazandırıyor. Eğer 73. saatte mağdur hâlâ hikâyesini yeniden anlatacak birini arıyorsa, devlet faili üç gün uzaklaştırmış ama koruma sistemini kurma yükünü mağdurun sırtına yüklemiş oluyor. Bir sonraki tehlikeli durum yalnızca üç gün ertelenmiş oluyor.

Metin, Estonya Polis ve Sınır Muhafaza Kurulu'nun resmi görüşünü değil, yazarın kişisel değerlendirmesini yansıtıyor.