EstLink 2 kesintisi Avrupa'nın altyapı dayanıklılığındaki boşluğu gösterdi

Estonya ile Finlandiya arasındaki 650 megawattlık elektrik bağlantısı EstLink 2'nin 25 Aralık 2024'te bir geminin çapasıyla hasar görmesinin ardından yaklaşık altı ay boyunca devre dışı kalması, Avrupa'nın altyapı dayanıklılığı konusundaki tartışmaları yeniden alevlendirdi. Fintech girişimcisi ve vadeli işlemler uzmanı Amir Naser Hojati'nin kaleme aldığı değerlendirmeye göre, olay yedek ekipmanın tek başına yeterli olmadığını, onarım kapasitesinin de hayati önem taşıdığını gösterdi.

Hojati, hasarın ardından operatörlerin zor bir tercihle karşı karşıya kaldığını aktarıyor: Uzman bir kablo döşeme gemisini beklemek (bu 2025 sonunu bulabilirdi) ya da bir inşaat gemisini bağlantıyı daha erken onaracak şekilde uyarlamak. İkinci yol seçildi. Estonya'nın şebeke operatörü Elering'in tahminine göre onarım maliyeti, kısmen yapılan değişiklikler nedeniyle 50 ila 60 milyon euroyu buldu. Bağlantı 20 Haziran 2025'te, yani yaklaşık altı ay sonra yeniden hizmete girdi.

Elektrik diğer hatlar ve jeneratörler üzerinden sağlanmaya devam etti, ancak bunun bir bedeli oldu. Estonya'nın devlete ait enerji şirketi Eesti Energia, eksik bağlantının 2025'in ilk yarısında Baltık elektrik fiyatlarını ortalama megawatt-saat başına 22 euro artırdığını tahmin etti. Bu bir şirket tahmini olup nihai ekonomik kayıp hesabı değil; yine de ışıkları açık tutmanın pahalıya mal olabileceğini gösteriyor.

Onarım gemisi ve mürettebat rezervi maliyetli

Hojati, finansal piyasaların değerli varlıklara sahip olmak ile yükümlülükleri zamanında karşılayacak likiditeye sahip olmak arasında ayrım yaptığını hatırlatıyor. Altyapı da benzer bir zamanlama sorunuyla karşı karşıya: Yedek bir kablo, uygun gemi ve kalifiye mürettebat olmadan elektriği geri getiremiyor. Her ikisini de hazır tutmak maliyetli. Yeni kablo döşemek gelir getirirken gemi ve mürettebatı rezervde tutmak getirmiyor. Operatörler öncelikli erişim için ödeme yapabiliyor, ancak birden fazla acil durum için yeterli kapasiteyi güvence altına almak, faydalar kablo sahibinin çok ötesine geçtiğinde ticari açıdan mantıklı olmayabiliyor.

Avrupa Komisyonu 2025 Kablo Güvenliği Eylem Planı'nda bu sorunu kabul ederek, Avrupa sularında aynı anda birden fazla büyük kablonun hasar görmesi halinde onarım gemilerinin yetersiz kalabileceği uyarısında bulundu. Soru, Avrupa'nın hazırlıklarının yeterli olup olmadığının nasıl bilineceği.

Hojati, Rusya'daki rafinerilere yapılan saldırıları örnek göstererek hasarın hızının önemine dikkat çekiyor. Uluslararası Enerji Ajansı'na göre 2026'nın ilk sekiz ayında ortalama her üç günde bir Rus rafinerisi vuruldu. Karmaşık ikincil işleme birimlerindeki ciddi hasarın onarımı altı ila sekiz ay sürebiliyor. Rus ham petrol işleme haziran ayında günde 3,8 milyon varile düşerek yirmi yılı aşkın sürenin en düşük seviyesine indi. Reuters'ın eylül ayında bildirdiğine göre Rosneft'in Saratov rafinerisi yeniden başlatmaya hazırlanırken saldırıya uğradı, Syzran ise önceki onarım tamamlanmadan tekrar vuruldu. Avrupa Rusya gibi savaş halinde değil, ancak ders geçerli: Yeni hasar sistemin kaybetmeye devam etmesine neden oluyorsa tek tek onarımları tamamlamak yeterli değil.

Mevcut ölçümler farklı soruları yanıtlıyor

Avrupa halihazırda dayanıklılığın önemli bölümlerini ölçüyor. Düzenleyiciler müşterilerin ne sıklıkla ve ne kadar süreyle elektriksiz kaldığını, olağanüstü olaylar dahil, takip ediyor. Şebeke operatörleri gelecekteki arz kıtlığı riskini değerlendiriyor. İngiltere, 2026 sonuna kadar her bölgede sistem kapanmasından sonraki 24 saat içinde talebin yüzde 60'ını, beş gün içinde de ulusal talebin yüzde 100'ünü geri getirecek düzenlemeleri şart koşan bir standart belirledi. Ancak bu göstergelerin hiçbiri, önceki onarımlar tamamlanmadan yeni fiziksel hasar meydana gelirse hayati hizmetlerin ne kadarının ayakta kalacağını söylemiyor.

AB ayrıca acil telekomünikasyon kablo onarım ekipmanı için fon sağlıyor. Mevcut 40 milyon euroluk çağrı, başvuru sahiplerinin ayrıca finanse etmesi gereken sürekli işletme ve bakım maliyetlerini kapsamıyor. Bu, hazırlığın fonlanmadığı anlamına gelmiyor; ekipman satın almanın, hazır tutmanın ve birden fazla acil durumda devreye sokmanın farklı taahhütler gerektirdiğini gösteriyor.

Hojati, hükümetlerin yeni bir bürokrasi yaratmak zorunda olmadığını savunuyor. Mevcut acil durum tatbikatlarını kullanarak ortak toparlanma profilleri yayımlanabilir: İlk arıza onarılmadan ikinci bir arıza meydana gelirse 24 saat, 7 gün, 30 gün ve 180 gün sonra normal elektrik, su ve iletişimin ne kadarının kullanılabilir kalacağı. Rakamlar yedek kaynakları, ek kayıpları ve inandırıcı olduğunda hizmeti sürdürmenin ek maliyetini içermeli. Onarım ekiplerinin on birim hizmeti geri getirdiğini, yeni arızaların on beş birimi götürdüğünü düşünün: Çok çalışmışlardır ama şebeke beş birim daha kötü durumdadır. Ya da altı ay sonra tamamen onarılan iki sistem: biri hizmetlerin çoğunu bir haftada, diğeri beş ayda geri getirmiştir. Nihai tamamlanma tarihi, kullanıcılar için önemli olan farkı gizler.

Değerlendirme, karşılaştırılabilir kesinti senaryoları kullanmalı, hassas şebeke ayrıntılarını korumalı ve lig tabloları yerine referans değerler yayımlamalı. Sonuçlar harcamalara da yön vermeli. NATO müttefikleri 2035'e kadar GSYİH'lerinin yüzde 1,5'ine kadarını sivil hazırlık dahil geniş savunma ve güvenlik yatırımlarına sayabiliyor. Bu bir onarım bütçesi değil, ancak daha hızlı toparlanmayla gerekçelendirilen projeler, yedek parça, rezerve gemi, eğitimli mürettebat veya yedek güzergâhlarla karşılaştırıldığında hangi hizmeti, ne kadar hızlı ve ne maliyetle koruduklarını göstermeli.

Hojati'ye göre Avrupa, bir sonraki arıza vurduğunda insanların hâlâ kullanabildiği hizmetleri saymalı, yalnızca bunun için tutulan ekipmanı değil. Rusya bu stres testini istem dışı, kamu önünde ve ateş altında yaşıyor. Avrupa ise hâlâ bunu kâğıt üzerinde çalıştırabilir.

Yazıdaki görüşler yazarın kendisine aittir.