Edebiyat araştırmacısı Heino Puhvel 100 yaşında anılıyor

Eston edebiyat tarihçisi Heino Puhvel (26 Eylül 1926 – 29 Ağustos 2001), doğumunun yüzüncü yılında anılıyor. Yazar Aivar Kull, ERR Kültür için kaleme aldığı değerlendirmede Puhvel'i Eston kültür tarihinde en çok Anton Hansen Tammsaare araştırmaları ve Tartu edebiyat hayatının uzun süreli öncü isimlerinden biri olarak iz bıraktığını belirtiyor.

Edebiyat çevrelerinde Puhvel'e takılan ad, soyadının çağrışımıyla "Pühvel" (manda) olmuş. Kull'a göre bu takma ad, araştırmacının mizacına tam oturuyordu: son derece çalışkan, dirençli ve kararlı; ama zaman zaman da inatçı ve dediğim dedik. Yazar Lehte Hainsalu, bu lakapla ilgili bir ironi olup olmadığını sorduğunda, hayır, bunun ironisiz bir kelime oyunu olduğu yanıtını vermişti.

Sert Stalin döneminden olgun bir araştırmacıya

Genç bir eleştirmen olarak 1950'lerin başında dönemin en katı Stalinist atmosferine dalan Puhvel, bir süre bu dönemin aşırılıklarına eşlik etti. 24 yaşındaki eleştirmen, 1951'de Friedebert Tuglas'ı "acınacak bir cüce" diye niteleyecek kadar sert bir yazı kaleme almıştı.

Ancak Kull'un aktardığına göre Puhvel bu çizgiden görece hızlı sıyrıldı. 1958'de Loomingu Raamatukogu dizisinin şiir seçkisini değerlendirirken Marie Under'a geniş yer verdi; hem Under'ın savaş sonrası Estonya'da ilk kez kitap kapağı altında yayımlandığını hatırlattı hem de şairenin işini dönemi için şaşırtıcı biçimde olumlu buldu. 1960'larda Tuglas ve Tammsaare üzerine yazıları izledi; her iki yazar hakkındaki kapsamlı değerlendirmeleri "Eesti kirjanduse ajalugu" (Eston Edebiyat Tarihi) ciltlerinde yer aldı.

1978-1993 arasında Tammsaare'nin Toplu Eserleri'nin 18 ciltlik yayınının hazırlanmasında hem düzenleyici hem de birçok sonsözün yazarı olarak görev aldı. Puhvel'in başlıca emeklerinden biri olarak görülen bu proje, onun Tammsaare araştırmalarındaki ağırlığını gösteriyor. Kull, Puhvel'in Tammsaare hakkında planladığı büyük monografiyi tamamlayamadığını; 1996'da bile bu niyetini dile getirdiğini, ancak daha sonra yeni bir edebiyat sözlüğüne yöneldiğini yazıyor.

Öte yandan Puhvel'in akılcı dünya görüşü ve belirli bir siyasi uyumculuğu, Sovyet sansürünün kalktığı yıllarda yeni zamanın ruhuyla baş etmekte zorlandı. 1988'de Toomas Haug, özgür bir edebiyat anlayışının sesinin Puhvel'in kulağında da yüksek çıkacağını yazmıştı. Viivi Luik ise 2003'te Eston edebiyat araştırmalarının Tammsaare'yi onlarca yıl hayret verici bir sığlık ve tek yanlılıkla ele aldığını savundu.

Eston Yazarlar Sözlüğü ve son yılları

Puhvel'in son büyük işi, Oskar Kruus ile birlikte hazırladığı "Eesti kirjanike leksikon" (Eston Yazarlar Sözlüğü, 2000) oldu. Kull, sözlüğün hazırlık aşamasında müsveddeyi görmek istediğini ancak Puhvel'in göstermek istemediğini hatırlıyor. Yayımlandıktan sonra Kull sözlükte yüzlerce hata ve yanlışlık saptadığını; hatta yazar adlarının bile yanlış yazıldığını belirtiyor. 13 Ekim 2000'de Puhvel, Kull'a sözlüğün başlık sayfasına melankolik bir not düşmüş: "Bu kitap için çektiğim zahmet kendini doğruladı mı, bilmiyorum."

Kull, eleştirisinde bu emeği yine de savunduğunu ve Puhvel'in kendisini el sıkışarak teşekkür ettiğini aktarıyor. Looming dergisinin 2001/2 sayısında sözlüğe yöneltilen "tutuculuk" eleştirileri ve Puhvel'in yanıtı da yayımlandı. Kull'a göre Puhvel/Kruus sözlüğünün yerini alacak eşdeğerde bir çalışma çeyrek yüzyıldır çıkmadı; 700 sayfalık eser bugün de başvuru kaynağı olarak vazgeçilmezliğini koruyor.

Puhvel ayrıca iki öykü kitabı yayımladı. Bunlar arasında en çok hatırlananı, Looming'in 1998/12 sayısında çıkan "Anton Jürgensteini suurpäev" oldu. Hevesli ve güçlü bir satranç oyuncusu olan Puhvel, bu öyküde 1914'te Jürgenstein ile geleceğin dünya şampiyonu Capablanca arasındaki ve Eston oyuncunun beklenmedik zaferiyle biten partiyi psikolojik bir gerilimle anlattı. Kull, bunun Puhvel'in son kurmaca metni olduğunu belirtiyor.