Cambridge profesörü: yerel fabrikasız Ar-Ge de zamanla ölüyor

Cambridge Üniversitesi'nde inovasyon profesörü Tim Minshall, Batılı ülkelerin onlarca yıldır üretimi daha ucuz iş gücüne sahip ülkelere devretmesini, ülke içinde yalnızca akıllı Ar-Ge ve saf bilimin kalacağı varsayımına dayandığını belirterek bu yaklaşımı eleştiriyor. Minshall'a göre üretim üssünden vazgeçmek ekonominin olgunluğunu göstermiyor; karar vericiler bu adımla aslında pes ediyor.

Minshall, ekonominin kendiliğinden tarımdan sanayiye, oradan hizmete geçtiği anlayışının fazla basit olduğunu söylüyor. Ekonomide odak dönem dönem değişse de ülkenin uzun vadeli çıkarları için belirli bir dengeyi koruması gerektiğini vurguluyor. Ancak bu, şirketlerin kısa vadeli kâr mantığıyla doğrudan çelişiyor.

Gülümseme eğrisi ve fabrikasızlaşma

Profesör, Tayvanlı bilgisayar üreticisi Acer'in kurucusu Stan Shih'in "gülümseme eğrisi" modelini hatırlatıyor. Shih konsepti şirketinin gelişim aşamalarını anlatmak için ürün yaşam döngüsünü üçe ayırmıştı: yeni çözümlerin tasarımı, fabrika aşaması ve satış ile müşteri desteği. Değer zinciri U şeklinde, gülümsemeye benzeyen bir eğri çiziyor. Eğrinin sol ve sağ üst uçlarında yer alan bilimsel çalışma ve satış, şirkete en yüksek parasal değeri yaratıyor. Zincirin en altında, gülümsemenin çukurunda ise üretim sektörü çabalıyor; çünkü fabrika hatlarında kâr marjı daralıyor. Model, bu nedenle paranın Ar-Ge'ye ve iyi müşteri ilişkilerine yatırılmasını öneriyor.

Shih kendisi bu yaklaşımın fazla yüzeysel olduğunu söylese de politikacılar ve ekonomistler fikri benimsedi. Batı'da akıllı yönetici yalnızca tasarımla ilgilenir, kara fabrika işini sınırın ötesine bırakır anlayışı yerleşti. Minshall ise bu yanılgının ülke ekonomilerini sonunda alt üst ettiğini sık sık görüyor. Fiziksel mühendislik çalışması Ar-Ge için hayati önemde.

"Üretimi devredince Ar-Ge, tasarım ve işlerin gerçekten üretilmesi arasındaki bağ da kopuyor. Yeni bir ürün tasarladık ama şimdi bunu fiziksel olarak nasıl yapacağımızı düşünmeliyiz denilen o zorunlu iterasyon süreci ortadan kalkıyor," diyor Minshall. Modern iletişim araçlarına rağmen fabrika tasarımcıdan binlerce kilometre uzaktaysa geri bildirim döngüsü kırılabiliyor.

Bilgi birikimi ve nitelikli iş gücü erimesi

Minshall'a göre yerel üretim üssünün kaybı ülkeden bilgi birikimini de götürüyor. "Eğer yerinde üretim yapmayı bilen insanlar yoksa, ki bu hem hat işçilerinin becerilerini hem de tedarikçilerin kapasitesini gerektirir, tedarikçiler kısa sürede yerini kaybeder; çünkü üretim uzaktadır ve sektör sessizce erimeye başlar. Sonunda ilgili meslekler de öğretilmez ve kısa sürede ne teknisyenimiz ne de doktoralı uzmanımız kalır. 'Nasıl olsa üretimle uğraşmıyoruz, araştırmayla yetinebiliriz' düşüncesi yayılır," diyerek bir kısır döngüyü anlatıyor.

Aynı zamanda üniversiteler bilim insanlarını sanayinin sorunlarını çözmeye teşvik etmeyen eski modellere bağlı kalıyor. "Bilim insanı yetiştirme sistemi başka bir çağ için kurulmuş. O zaman lisans, yüksek lisans, doktora ve ardından doktora sonrası çalışma, sonunda akademik kadro ve üniversitede ömür boyu iş mantıklı görülüyordu," diyor profesör. Bugün bilim kurumları doktoralıların çoğuna kalıcı iş sunamıyor. Modern ekonomi ise dar laboratuvar tezgâhının ötesine bakabilen ve bakmak isteyen bilim insanlarına giderek daha çok ihtiyaç duyuyor. Genç uzmanın, tek bir dar sorunu çözmek yerine fabrikaların fikirlerini gerçekten büyük ölçekte nasıl uyguladığını baştan kavraması gerekiyor. Minshall, doktora öğrencilerinin bilimsel çalışmayla paralel olarak buluşlarının pazar potansiyelini de değerlendirdiği yeni doktora programlarını örnek gösteriyor.

Pratikte bu, bilim insanının her zaman birkaç adım ilerisini düşünmesini gerektiriyor. Örneğin bir doktora öğrencisi çimento fabrikalarında karbon salımını azaltmanın yollarını arıyorsa, bu yeni teknolojinin pazara giden yolunun ne olacağını da hemen sormalı. "Bilim insanının illa kendi girişimini kurması gerekmez, ancak fabrikaların geliştirilen çözümü gerçekte nasıl uygulayacağını iyice düşünmesi gerekir," diyor Minshall.

Krizler ve kamu-özel işbirliği

Profesör, hâkim düşünce tarzının son yıllarda giderek daha güçlü biçimde çatladığını, ancak bunun zoraki olduğunu belirtiyor. Ucuz dünya illüzyonu ilk kez koronavirüs döneminde, küresel tedarik zincirleri beklenmedik şekilde kırıldığında yıkıldı. Britanya her şeyi satın alabileceğini varsaydığı bir durumla karşılaştı; beklenen kargo gemileri limanlarda boş bekledi. "Dünyanın birçok yerinde şu anda olanlar da benzer şekilde ciddi bir varoluşsal kriz. Bu, durumun tırmanmasını bekleyip ancak sonra harekete geçilemeyeceğini anlamaya zorluyor," diye uyarıyor Minshall.

Politikacılar ne kadar istemese de güçlü bir yerel sanayi üssünü bir gecede yeniden kurmak mümkün değil. "Sanayi toplulukları ve bölgeleri genellikle daha güçlüdür; çünkü çok daha yavaş oluşur ve kökleri daha derindir. Umarım bu kez bir kez kurulanı korumanın, sürecin sonra kolayca yeniden başlatılabileceği umuduyla erimesine izin vermekten daha akıllıca olduğunu öğreniriz. Bu on yıllık bir döngüdür," diyor profesör.

Pandemi, acil ihtiyaç doğduğunda kamu sektörünün, bilim kurumlarının ve özel şirketlerin birbirini başarıyla anlayabildiğini de gösterdi. 2020 baharında Britanya hastaneleri acilen yeni solunum cihazlarına ihtiyaç duyuyordu. Hükümetin çağrısıyla havacılıktan otomotiv sanayisine 50'den fazla farklı şirket bir araya gelerek ortak bir çalışma grubu kurdu. Minshall, Formula 1 mühendislerinin katkısını örnek veriyor. Tıbbi cihaz firması Smiths Medical, eski cihazların kontrolü için fabrikaların artık üretmediği özel test kutularına ihtiyaç duyuyordu. McLaren ekibi eski cihazları inceleyip neredeyse yeniden inşa etti. Motor sporları mühendisleri yıpranmış tedarik zincirinde doğru yedek parçaları bulup malzeme akışını sağladı. Ortak çalışma sonucu birkaç ayda 13 binden fazla cihaz üretildi.

"Böyle anlarda üniversiteler ve şirketler öne çıkarak sorunu çözebildiklerini kanıtlıyor," diyor Minshall. Ancak kurtarıcı işbirliğinin meyve vermesinin nedeni, ülkede hâlâ yeterli sayıda eğitimli mühendisin çalışıyor olmasıydı. Uzmanlar bilgilerini ve makine parkını hızla yeni hedeflere uyarlayabildi. Benzer şekilde yeterli koruma sağlayan çok kullanımlık maskeleri üretme imkânı da hızla bulundu. Kriz yatışınca bütçe kesintileri hastaneleri yeniden Asya'dan ucuz tek kullanımlık malzeme almaya zorladı.

Barış zamanında yeni fikirlerin uygulanmasını çoğu zaman korku ve büyük-küçük oyuncular arasındaki güven eksikliği engelliyor. Minshall, güven krizinin sıklıkla "fil ile fare ikilemi" dediği oldukça pratik bir soruna indiğini belirtiyor. "Büyük şirket, yani fil, işbirliği yapma konusunda samimi bir istek duysa bile fareye yanlışlıkla basabilir," diyerek pazarın sert gerçekliğini anlatıyor. "Bir diğer benzer metafor da köpekbalığı ve küçük balık." Küçük girişim dev yaklaşırken her zaman tedirginlik duyuyor; bu da yeni ilişkileri hızla kırılgan hale getiriyor. Acemi girişimci büyük şirketin desteğinde büyük fırsat görse de görüşmelerde savunmasızlığını ve zayıf konumunu hissediyor. Minshall'a göre güven kolayca çöküyor ve değerli buluş çoğu zaman laboratuvar rafında öylece kalıyor.

Minshall, inovasyon profesörü olarak Cambridge Üniversitesi'ndeki sanayi ve üretim enstitüsünü yönetiyor ve araştırmalarında sanayi ile inovasyon arasındaki bağlantıları inceliyor. Profesör, ekim ayı başında Estonya'yı ziyaret etti.