Estonya'da fosil yakıt sübvansiyonu güvenlik tartışması

Estonyalı yorumcu Piret Väinsalu, ERR Uudised'de yayımlanan analizinde Estonya'nın enerji politikasında fosil yakıtlara bağlı kalmasının Estonya ile Avrupa Birliği'nin (AB) ortak güvenlik çıkarlarına aykırı olduğunu savundu. Väinsalu'ya göre, ithal edilen her enerji birimi tüketicilerin ve şirketlerin parasının AB dışına çıkmasına neden oluyor; bu para çoğu zaman AB'ye düşmanca yaklaşan rejimleri finanse ediyor ve yakıt fiyatlarını tüketiciler için kabul edilemez düzeyde yüksek tutuyor.

Kış yaklaşırken enerji fiyatları yükseliyor

Yazıya göre kış kapıda ve enerji fiyatları tırmanmayı sürdürüyor. Doğalgaz fiyatı geçen kışın başına kıyasla yaklaşık üç kat yüksek. Otomobil yakıtının litre fiyatı ise iki avro sınırına dayanmış durumda. Väinsalu, bu tablonun fosil yakıt bağımlılığından kaynaklandığını belirterek, yükselen ve dalgalı fiyatların, düşman ülkelere akan paranın ve iklim değişikliğinin yol açtığı aşırı hava olaylarının aynı sorunun farklı yüzleri olduğunu ifade ediyor. Ona göre bu büyük dönüşümün ana kaldıracı hem Avrupa Birliği'nin hem de Estonya dahil her ülkenin kendi elinde.

Väinsalu, Avrupa Komisyonu Başkanı Ursula von der Leyen'in Eylül ayında Avrupa Parlamentosu'nda Avrupa'nın geleceği üzerine yaptığı konuşmada fosil yakıt bağımlılığını sorun olarak kabul ettiğini hatırlatıyor. Von der Leyen'e göre Avrupalı tüketiciler, ABD-İran çatışmasının başlangıcından bu yana ithal fosil yakıtlar için 90 milyar avro fazla ödemiş durumda. Komisyon başkanı, AB içinde temiz ve uygun fiyatlı enerji üretiminin artırılması ve elektrikleşmenin hızlandırılması gerektiğini vurguladı. Avrupa Komisyonu 2026 yazında AB'de elektrikleşmeyi hızlandırmaya yönelik bir plan yayımlasa da Väinsalu'ya göre fosil yakıtlardan tamamen vazgeçmeyi öngören bütüncül bir vizyon ve kapsamlı bir plan hâlâ yok.

Enerji egemenliği için yerli üretim çağrısı

Väinsalu'ya göre Ukrayna'daki savaş ve dünyadaki jeopolitik gerçeklik, Avrupa'nın ithal fosil yakıta bağımlılığının güvenlik ve ekonomi için doğrudan bir tehdit olduğunu gösteriyor. Avrupa'nın gerçek bir enerji egemenliğine ihtiyacı olduğunu savunan yazar, elektrikleşmenin yenilenebilir enerjinin her yaşam alanında kullanılmasına geniş imkân tanıdığını, buna tüm sektörlerde enerji tasarrufunun da eklenmesi gerektiğini belirtiyor. Enerji verimliliğinin yalnızca binaların renovasyonu bağlamında konuşulmasını eleştiren Väinsalu, enerji yeterliliğinin (energiapiisavus) yenilenebilir enerjiye daha hızlı geçişte kilit rol oynadığını ifade ediyor.

Yazıya göre yenilenebilir enerji Avrupa'ya ihtiyaç duyduğu enerji egemenliğini kazandırabilir; bunun için teknolojiler ve Avrupa'da gerekli geliştirme çalışmalarını yürüten şirketler mevcut. Väinsalu, AB'nin yenilenebilir enerji ekipmanı tedarikinde de diğer ülkelere bağımlılığını azaltması gerektiğini, ancak bunun günlük fosil yakıt alımı kadar keskin bir bağımlılık olmadığını vurguluyor. Güneş ve rüzgârla onlarca yıl neredeyse bedava enerjiye dönüştürülebilecek ekipmana yapılan yatırımın tek seferlik olduğunu ve bu üretimin artık hiçbir dünya liderinin beklenmedik kararlarına bağlı olmadığını belirtiyor.

Estonya'nın tutumu ve fosil yakıt sübvansiyonları

Väinsalu, Estonya'nın kaya petrolü (põlevkivi) sektörünü destekleyerek fosil yakıtlara bağlı kaldığını, buna karşın Ukrayna'ya destek konusunda sesi en yüksek çıkan ülkelerden biri olduğunu yazıyor. Fosil yakıtlardan hızlı kurtulmanın Rusya'ya güçlü bir darbe indireceğini savunan yazar, Estonya'nın AB girişimlerini desteklemesi hâlinde dünyaya olumlu örnek olabileceğini ifade ediyor. Ancak ona göre Estonya'nın tutumu, AB'nin enerji egemenliğine ulaşmasına yardımcı olacak birçok girişimi yavaşlatıyor. Väinsalu bu tespiti, Estonya'nın AB emisyon ticareti sistemi (HKS) müzakereleri için belirlediği pozisyona dayandırıyor: Birkaç petrol üretim şirketinin telkiniyle Estonya'nın en önemli hedeflerinden biri, kirletici petrol sektörünün ücretsiz karbon kotası almaya devam etmesi için muafiyet koparmak olmuş.

Avrupa Komisyonu'nun ücretsiz kotaların ön koşulu olarak temiz üretime yatırım yapılmasını şart koştuğunu hatırlatan Väinsalu, kaya petrolü sektörünün emisyonunu yakın gelecekte sıfıra indirememesi hâlinde üretimin sonlandırılmasının ve daha gelecek vaat eden sanayi alanlarına geçişin kaçınılmaz olduğunu belirtiyor. Estonya devletinin, Ida-Virumaa'da adil geçiş için AB'den cömert fon aldığını, ayrıca yeniden canlandırma ve dayanıklılık planında yeni enerji ekonomisi kalkınma planında (ENMAK 2035) kaya petrolü kullanımını en geç 2040'a kadar sonlandırmayı taahhüt ettiğini hatırlatıyor. Väinsalu'ya göre bu söz yeni kalkınma planında tutulmamış ve yarım çözüm yoluna girilmiş durumda.