Alkol kolorektal kanser riskini yıllar sonra da artırıyor

Estonya'da her yıl yaklaşık bin kişiye kolorektal (kalın bağırsak) kanseri teşhisi konuyor. Yeni bir araştırma, hastalık riskinde kişinin geçmiş yaşamında tükettiği alkolün de belirleyici olduğunu gösterdi.

ABD ve İngiliz araştırmacılar, çalışmada kişilerin yetişkin yaşamı boyunca alkol tüketimini inceledi. Buna göre, yaşamının tüm değerlendirilen dönemlerinde yüksek miktarda alkol alan kişilerde kolorektal kanser riski, sürekli az içenlere kıyasla yaklaşık iki kat yüksek çıktı. Uzmanlar, geçmişteki içme alışkanlıklarının geleceği tek başına belirlemediğini, ancak risk değerlendirmesinde tüm yetişkinlik döneminin dikkate alınması gerektiğini vurguluyor.

Alkol, önlenebilir başlıca kanser nedenlerinden

Alkol, önlenebilir başlıca kanser risk faktörlerinden biri. Uluslararası Kanser Araştırmaları Ajansı (IARC), alkollü içecekleri 1988'de kanserojen maddelerin ilk grubuna dahil etmişti. Alkol kolorektal kanseri birkaç yoldan tetikliyor: özellikle DNA'ya zarar veren asetaldehit ve oksidatif stres bu süreçte rol oynuyor. Ayrıca alkol folat metabolizmasını bozuyor; bağırsak mikrobiyomu ve bağırsak bariyerindeki değişimler yoluyla iltihabı kolaylaştırabiliyor. Daha basit anlatımla alkol, bağırsak hücrelerine zarar verip normal işleyişlerini aksatabiliyor ve zamanla kansere yol açan değişimlere zemin hazırlayabiliyor.

Kişi alkolü ne kadar uzun süre tüketirse kalın bağırsağı ve rektumu bu zararlı etkiye o kadar uzun süre maruz kalıyor; hücre yenilenmesi de bozulabiliyor. Bu nedenle yalnızca bugünkü sağlık davranışı değil, farklı yaşam evrelerindeki alışkanlıklar da önem taşıyor.

Bu ilişki, bilim dergisi Cancer'da yayımlanan yeni bir Amerikan kohort çalışmasında daha ayrıntılı incelendi. Araştırmacılar 88 binden fazla kişiyi izledi ve tüm yetişkinlik boyunca geçmiş alkol tüketimlerine ilişkin veri topladı. Çalışmaya göre sürekli yüksek miktarda alkol alanlarda kolorektal kanser riski, yetişkinlikte az içenlere kıyasla yüzde 91 daha yüksekti.

Araştırmacılar ayrıca alkolü bırakanlarda, çalışma sırasında hâlâ az miktarda içenlere kıyasla erken gelişim evresindeki bağırsak polipleri (adenom) daha seyrek görüldü. Bu poliplerin bir kısmı zamanla kansere dönüşebiliyor. Ancak çalışma, alkolü bırakmanın kolorektal kanser riskini ne kadar hızlı ve ne ölçüde azalttığını ortaya koymadı.

Estonya'da kolorektal kanser, kanser ölüm nedenleri arasında erkeklerde üçüncü, kadınlarda birinci sırada. Her yıl bu hastalık nedeniyle yaklaşık 190 erkek ve 220 kadın yaşamını yitiriyor.

50 yaş altında görülme sıklığı artıyor

Son yıllarda kanserin genç yaşlara kayması, yani 50 yaş altı kişilerde tümör görülme sıklığının artması daha çok konuşuluyor. Aynı eğilim kolorektal kanserde de gözleniyor. 2000-2023 arasında 50 yaş altı erkeklerde kolorektal kanser görülme oranı yılda ortalama yüzde 3, kadınlarda yüzde 2 arttı. Buna göre 2000'de 100 bin 50 yaş altı erkekte yılda üç vaka görülürken 2023'te bu sayı altıya çıktı; kadınlarda gösterge dörtten altıya yükseldi.

Araştırmacılar benzer eğilimi dünyanın başka yerlerinde de gözlemledi. Bunun olası nedenlerinden biri yaşam biçimlerindeki değişim. Söz konusu Amerikan çalışması da alkolün rolüne işaret ediyor: yetişkinlikte haftada ortalama en az 14 içki (günde iki içki) tüketenlerde kolorektal kanser riski, haftada birden az içenlere kıyasla yüzde 25 daha yüksekti. Rektum kanserinde risk farkı yüzde 95'e ulaştı. Karşılaştırma, çalışma sırasında da alkol alan kişileri kapsıyordu. Bir içki, örneğin bir kutu bira ya da küçük bir kadeh şaraba denk geliyor.

Alkol ile genç yaşta ortaya çıkan kolorektal kanser arasındaki ilişki Avrupa'da da araştırıldı. British Journal of Cancer dergisinde yayımlanan üç kohort çalışmasının ortak analizi, fazla içenlerde 55 yaşından önce kolorektal kansere yakalanma riskinin daha yüksek olduğunu gösterdi. Günlük tüketilen her ek 30 gram alkol için kolorektal kanser riski yüzde 15 arttı.

Hastalığın erken saptanmasında tarama programları önemli rol oynuyor; ancak hedef gruplar ülkeden ülkeye değişiyor. ABD'de taramalara 45 yaşında başlanması öneriliyor. Avrupa Komisyonu'nun 2025 kılavuzuna göre ise belirti göstermeyen 50-69 yaş arası kişiler taramaya çağrılmalı. Tercih edilen yöntem, iki yılda bir tekrarlanması önerilen gizli kan testi (FIT); taramaların 74 yaşına kadar sürdürülmesi öneriliyor. Estonya'da bu yıl ulusal kolorektal kanser taraması hedef grubunda 56-68 yaş arası kadın ve erkekler yer alıyor; sağlık sigortası olmayan kişiler de taramaya ücretsiz katılabiliyor.

Kolorektal kanser riskini hem bugünkü hem de geçmişteki yaşam biçimi etkiliyor. Geçmiş değiştirilemese de alkol tüketimini azaltmak bugün de yarar sağlıyor: Ne kadar az içilirse risk o kadar düşüyor. En düşük risk ise alkolden tamamen uzak durulduğunda ortaya çıkıyor.