Varro Vooglaid: Estonya'daki ötanazi referandumunun üç kritik sorunu

Estonya'da Eesti 200 partisi tarafından Riigikogu'ya (Estonya parlamentosu) sunulan ötanazi referandumu önerisi, anayasal ilkeler açısından ciddi eleştirilerle karşılaştı. Muhafazakâr düşünür Varro Vooglaid, referandum karar tasarısındaki (1076 OE) üç temel soruna dikkat çekti. Vooglaid'e göre bu sorunlar, ötanazinin doğru ya da yanlış olduğu tartışmasından bağımsız olarak, referandumun anayasal çerçevesine ilişkin.

Sorunun ifadesi yanlı ve yönlendirici

Vooglaid'in ilk eleştirisi, referandumda sorulacak sorunun ifadesine yönelik. Önerilen soru şöyle: "Estonya'da ağır ve tedavi edilemez bir hastalık durumunda yetişkin ve fiil ehliyetine sahip kişinin tıbbi yardımla onurlu bir şekilde yaşamdan ayrılma hakkı yasallaştırılmalı mı?" Vooglaid, "onurlu" sıfatının soruyu yönlendirici hale getirdiğini savunuyor. Ona göre bu ifade, "evet" yanıtının onurlu bir yaşam sonunu desteklediği, "hayır" yanıtının ise buna karşı çıktığı izlenimini yaratıyor. Oysa tartışma tam da "onurlu yaşam sonu"nun ne anlama geldiği noktasında düğümleniyor.

Vooglaid, Estonya Anayasası'nın 105. maddesinin yorumunda Venedik Komisyonu'nun referandumlara ilişkin iyi uygulama kurallarına atıf yapıldığını hatırlatıyor. Bu kurallara göre referanduma sunulan soru açık olmalı, yanıltıcı veya yönlendirici olmamalı. Aynı ilke, anayasanın daha yeni yorumunda Aaro Mõttus tarafından da vurgulanıyor. Mõttus'a göre soru ifadesi, seçmenlerin özgür iradesini güvence altına almalı ve onları bir yanıtı diğerine tercih etmeye sevk etmemeli. Vooglaid, gereksiz "onurlu" sıfatının sorudan çıkarılması gerektiğini belirtiyor; ona göre bu değişiklik sorunun anlamını değiştirmez, aksine netleştirir. Vooglaid ayrıca "tıbbi yardımla yaşamdan ayrılma" ifadesinin ötanazi için örtmece bir tabir olduğunu ve tam olarak hangi eylemin, hangi koşullarda yasallaştırılmak istendiğini açıkça ortaya koymadığını savunuyor.

Referanduma yasa tasarısı sunulmalı

İkinci eleştiri, referanduma genel bir soru yerine doğrudan yasa tasarısının sunulması gerektiğine ilişkin. Vooglaid, Anayasa'nın 105. maddesinin birinci fıkrasının referanduma hem yasa tasarısı hem de diğer devlet yaşamı sorunlarının sunulmasına izin verdiğini, ancak bunun belirli bir yasanın değiştirilmesini gerektiren bir konunun genel soru olarak referanduma sunulabileceği anlamına gelmediğini ifade ediyor. Anayasa'nın 105. maddesinin üçüncü fıkrasına göre referandum kararı devlet organları için bağlayıcı. Dolayısıyla halk ötanazinin yasallaştırılması yönünde karar verirse, Riigikogu'nun bu kararı yasama yoluyla hayata geçirme yükümlülüğü doğar. Ancak Vooglaid'e göre bu durum, Anayasa'nın 62. maddesinden kaynaklanan serbest manda ilkesiyle çelişiyor. Milletvekillerine herhangi bir siyasi konuda önceden belirlenmiş şekilde oy verme zorunluluğu getirilemez. Bu nedenle referandum sonucu Riigikogu'ya bağlayıcı olsa da, uygulanması garanti edilemez. Vooglaid, Aaro Mõttus'un da aynı soruna işaret ettiğini ve yasa kabulünü veya değişikliğini gerektiren soruların genel devlet yaşamı sorunu olarak referanduma sunulamayacağını, bunun yerine ilgili yasa tasarısının sunulması gerektiğini belirttiğini aktarıyor.

Zamanlama ve siyasi etki

Üçüncü eleştiri, referandumun Riigikogu olağan seçimleriyle aynı gün yapılmasının öngörülmesine yönelik. Vooglaid'e göre bu durumda görevden ayrılan Riigikogu (fiilen iktidar koalisyonu ve onu destekleyen sosyal demokratlar), uygulama yükümlülüğü bir sonraki meclise kalacak bir konuyu referanduma sunabilecek; yeni meclis ise referandumun yapılması ve koşulları üzerinde söz sahibi olamayacak. Anayasa'nın 105. maddesinin dördüncü fıkrası, referanduma sunulan yasa tasarısının reddedilmesi halinde Riigikogu için erken seçim öngörüyor. Vooglaid, anayasa yorumunda bunun referandum kararını alan meclise karşı siyasi sorumluluk mekanizması olarak tasarlandığının belirtildiğini hatırlatıyor. Ancak bu durumda referandum olağan seçimlerle aynı gün yapılacağı ve genel bir soru sorulacağı için mekanizma anlamını yitirecek. Ayrıca referandumun seçim gününe denk getirilmesi, tüm seçim kampanyasının iktidar koalisyonuna uygun ve oldukça dar bir ideolojik çerçevede tek bir hassas konu etrafında şekillendirilmesine olanak tanıyacak.

Vooglaid, asıl sorunun ötanazi konusunda referandum yapılması değil, bunun anayasal ilkeler ve demokrasinin iyi uygulamaları ihlal edilerek yapılmak istenmesi olduğunu vurguluyor. Ona göre Estonya'da halkın referandum başlatma hakkının bulunmaması, referandumu halk iradesinin aracı olmaktan çıkarıp iktidardakilerin siyasi çıkarlarına hizmet eden bir araca dönüştürüyor. Vooglaid, gerçek demokrasi için anayasanın değiştirilerek referandum başlatma hakkının halka verilmesi gerektiğini savunuyor.