Uzman: Karanlık, kış saati değişiminden daha riskli

Estonya'da hareketlilik mühendisi Tanel Jairus, sonbaharda saatlerin geri alınmasının yaya trafik kazalarını artırıp artırmadığını 1990-2025 yıllarına ait yaklaşık 60 bin yaralanmalı trafik kazası verisiyle inceledi. Bu kazaların yaklaşık 17 bini yayaları ilgilendiriyor. Jairus'un ERR Uudised'de yayımlanan analizine göre, sonbahar saat değişiminden sonraki iki haftada akşam 16.00-20.00 arasında yaşanan yaya kazaları, değişimden önceki iki haftaya kıyasla belirgin biçimde fazla.

Son 15 gözlem yılında saat değişiminden önceki iki haftada akşam saatlerinde 55 yaya kazası kaydedilirken, değişimden sonraki iki haftada bu sayı 127'ye çıktı. Ancak Jairus, aynı dönemde diğer kaza türlerinde ve öğle saatlerinde benzer bir artış görülmediğini belirtiyor.

Saat değişimi olmayan yıllarda da artış var

Estonya'da 2000 ve 2001 yıllarında saat değişimi uygulanmadı. Buna rağmen aynı sonbahar haftalarında ve aynı akşam saatlerinde yaya kazaları iki yıl toplamında 16'dan 35'e yükseldi. Jairus'a göre bu veri, sonbaharda kaza artışının saat değişimi olmadan da yaşanabileceğini gösteriyor; yalnızca değişim sonrası kaza sayısının artması, nedeni doğrudan saat değişimine bağlamak için yeterli değil.

Sonbaharda akşam karanlığı giderek erken başlıyor. Ekim sonundan kasım başına kadar gün batımı, saat değişimi olmasa bile yaklaşık 40 dakika öne kayıyor. İş ve okul dönüşlerinin karanlığa denk gelmesi bir noktada kaçınılmaz hale geliyor. Saat değişimi bu geçişi ani hale getirirken, değişim olmadan süreç daha kademeli ilerliyor.

Jairus, karanlığın etkisini daha iyi ölçmek için aynı yıl, ay, saat dilimi ve gün türünde kazaları karşılaştırdı. Analize göre karanlıkta yaya kazası riski gün ışığına göre yaklaşık 2,2 kat daha yüksek. Diğer trafik kazalarında karanlık riski artırmıyor; alacakaranlıkta da yaya kazası riski gündüze göre yükselmiyor.

Bu fark, karanlıkta daha fazla insanın yolda olmasıyla açıklanamıyor. Araç trafiği saat değişiminde pratikte aynı kalıyor. Estonya'nın farklı bölgelerindeki sayıcılara göre karanlık akşamlarda yayalar yüzde 20 daha az. Bu da yaya başına risk artışının, yalnızca kaza sayısının gösterdiğinden daha yüksek olduğu anlamına geliyor.

Sabit saat seçimi kaza sayısını yüzde 1-2 değiştiriyor

Jairus, saat değişiminin tamamen kaldırılması halinde yaz saatinin mi yoksa kış saatinin mi korunacağı sorusunun önem kazandığını belirtiyor. Sürekli yaz saati, sonbahar ve kış akşamlarına yaklaşık bir saat daha fazla ışık getirirken sabahları karanlıklaştırıyor. Jairus'un model hesabına göre akşam kazancı sabah kaybını dengeliyor; çünkü akşamları daha fazla yaya yolda. Ancak sabah yaya kazalarında yaklaşık yüzde 18 artış olur ve bu kazalar sıklıkla okul çocuklarını etkiliyor.

Sürekli kış saati ise ilkbahar, yaz ve erken sonbahar akşamlarını karanlıklaştırıyor. Hesaplamaya göre bu durumda yılda yaklaşık yedi yaya kazası ekleniyor.

Bu tahminler, insanların gelecekte de aynı saatlerde hareket ettiği ve karanlığın etkisinin mevsimler boyunca aynı kaldığı varsayımına dayanıyor. Hesaplama kar örtüsünü ve yaralanmaların ağırlığını dikkate almıyor; hangi saat düzeninin uyku ve sağlık için en iyi olduğu sorusuna da yanıt vermiyor.

Jairus'a göre yalnızca saat değişiminden vazgeçmek yaya güvenliği sorununu çözmüyor. Sonbahar ilerledikçe akşam yoğun saati yine karanlığa kalıyor, yalnızca değişim kademeli yaşanıyor. Sabit yaz veya kış saati tercihi, hesaplamalara göre yaya kazası sayısını yüzde 1-2 değiştiriyor. Son on yılın kaza düzeyinde bu, yılda birkaç ile yedi kaza arasında bir fark anlamına geliyor.

Karanlığın etkisi ise çok daha büyük: karanlık yoğun saat, yaya için gündüzden yaklaşık iki kat daha tehlikeli. Son 15 yılın verilerinde bu fark azalmamış. İyi aydınlatılmış yaya geçitleri, reflektör kullanımı ve görüş mesafesine uygun araç hızı riski azaltmaya yardımcı oluyor. Jairus, özellikle ekim sonunda bu önlemlerin gözden geçirilmesi gerektiğini vurguluyor; çünkü saat değişimi karanlık dönemi akşam yoğun saatine bir gecede taşıyor.