Polonya'da Anayasa Mahkemesi krizi sokağa taştı

Polonya'da liberal hükümet ile muhafazakâr muhalefet arasında Anayasa Mahkemesi'nin yönetimi konusunda cuma günü patlak veren sert tartışma sokağa taştı. Ülkenin muhafazakâr cumhurbaşkanı dış ziyaretini yarıda keserek ülkeye döndü. Mahkeme binası önünde toplanan kalabalık ile polis arasında arbede yaşandı.

Cumhurbaşkanı Karol Nawrocki, Senegal ziyaretinden cuma günü döndü. Dönüşün nedeni, kendi desteklediği sağcı yargıcın ve yardımcısının yüksek mahkemenin başındaki görevlerinden alınmasıydı. Olayın arkasında cumhurbaşkanının Başbakan Donald Tusk hükümetiyle yargı erki üzerindeki kontrol mücadelesi yatıyor.

Birkaç saat önce Anayasa Mahkemesi, mahkemenin en kıdemli yargıcı Anna Korwin-Piotrowska'nın, mahkeme başkanı Bogdan Święczkowski ile yardımcısı Bartłomiej Sochański'nin görevlerini bir ay süreyle askıya aldığını duyurmuştu. Her iki isim de Tusk hükümetinden önceki, cumhurbaşkanının desteklediği sağ popülist Hukuk ve Adalet (PiS) partisinin iktidarı döneminde atanmıştı. Korwin-Piotrowska ise mahkemenin başına geçti.

Polis mahkemeye girdi, göstericiler nesne attı

Cuma akşamı geç saatlerde mahkeme binası önünde yüzlerce gösterici toplandı ve bölgeye çok sayıda polis sevk edildi. Sağcı siyasetçiler kalabalığa konuşmalar yaparak Tusk hükümetini mahkemeye karşı darbe girişimiyle suçladı.

Nawrocki, sosyal medya platformu X'te yaptığı açıklamada, "Böyle bir anda cumhurbaşkanının Polonya'da olması gerekir. Senegal uçuşumu iptal ediyorum. Dönüyorum" dedi. Açıklama, polisin Varşova'daki Anayasa Mahkemesi binasına girmesinden sonra geldi. Binanın önündeki göstericiler polise ve binaya rastgele nesneler atmaya başlamıştı.

Mahkemenin X hesabından yapılan açıklamada, mahkemenin internet sitesinin yasa dışı olarak ele geçirildiği ve Święczkowski'nin mahkeme başkanı olarak görevine devam ettiği belirtildi. Sosyal medyada, cumhurbaşkanının mahkeme binasında yeni mahkeme başkanının ekibiyle arbede yaşadığı anlara ait videolar da paylaşıldı.

Anayasa Mahkemesi Başkanı Korwin-Piotrowska, cumhurbaşkanının kendisine ve diğer yargıçlara fiziksel saldırıda bulunduğunu öne sürdü. Açıklamada, cumhurbaşkanının kendisiyle bugün güvenli ve onurlu koşullarda görüşme önerisini reddettiği ve fiziksel çatışma yolunu seçtiği belirtildi. Açıklamada ayrıca, Başbakan'ın polise mahkeme girişini güvence altına alma talimatı vermesi gerektiği ifade edildi.

Yıllardır süren bir çatışmanın yeni aşaması

Polonya'da yasaların anayasaya uygunluğunu denetleyen Anayasa Mahkemesi, yıllardır yargı erkiyle ilgili tartışmaların merkezinde yer alıyor. Önceki PiS hükümeti, mahkemeye kendine sadık olduğu iddia edilen yargıçlar atadığı için mahkemeyi siyasileştirmekle suçlanmıştı.

Anayasa Mahkemesi üzerindeki uzun süreli siyasi anlaşmazlık, mahkemenin işleyişini fiilen felç etmiş durumda. Ülkenin Avrupa yanlısı hükümeti ile ulusal-muhafazakâr cumhurbaşkanı, karşı tarafın önerdiği yargıç adaylarını tanımayı reddediyor.

Mahkemenin yapısı ve yargıç atama usulü, önceki hükümet ile Avrupa Birliği arasında hukuk devleti ilkelerine ilişkin yaşanan anlaşmazlıkta da önemli konulardı. Avrupa Komisyonu, Polonya'ya on milyarlarca euroluk mali yardımı askıya alarak ülkeyi demokraside gerileme ve yargıyı siyasileştirmekle suçlamıştı.

Yargı bağımsızlığının yeniden tesisi, Başbakan Donald Tusk'ın 2023 parlamento seçimlerindeki başlıca vaatlerinden biriydi. Tusk'a göre hukuk devleti ilkelerinin restorasyonu hükümetin görevi ve PiS yönetimi altında yıllarca süren hukuk dışı uygulamalardan sonra kararlı hareket etmek gerekiyor.

Tusk, cuma akşamı X'te yaptığı açıklamada, "Hukuk devletini yeniden tesis etmek bizim görevimiz. PiS iktidarı sırasında yıllarca süren hukuk dışılığın ardından bu zor ve yer yer acı verici bir süreç, kararlılıkla hareket etmeyi gerektiriyor. Alternatifi yok" dedi.

Anlaşmazlık, 2015'te muhafazakâr PiS'in mahkemeye kendi yanlısı yargıçları atamaya başlaması ve mahkemede çoğunluğu ele geçirmesiyle başladı. Polonya'daki ve yurt dışındaki eleştirmenler, mahkemenin artık yasayla öngörülen bağımsız ve tarafsız mahkeme standartlarına uymadığını savunuyor.

Tusk koalisyonunun 2023'te iktidara gelmesinin ardından hükümet, hukuk devleti ilkelerini yeniden tesis etme ve mahkemeyi reforme etme sözü verdi. Ancak PiS'in müttefiki Nawrocki, 2025'te cumhurbaşkanı seçilmesinden bu yana bu çabaları engellemeye çalışıyor. Nawrocki bu yıl parlamento tarafından onaylanan altı yargıçtan üçünün göreve başlamasını onaylamadı. Eski PiS hükümetinin eski adalet bakan yardımcısı olan Święczkowski de mevcut parlamento çoğunluğunun seçtiği yargıçları atamayı reddetti.

Mahkeme sözcüsü, Święczkowski'nin "kim ne derse desin" Anayasa Mahkemesi başkanı olarak kalacağını söyledi. Sözcüye göre polisin müdahalesi planlıydı. Muhalefete yakın Republika televizyonuna konuşan Weronika Ścibór, "Anayasa Mahkemesi başkanının darbe uyarılarına kuşkuyla yaklaşanların artık gülmediğini düşünüyorum" dedi.

Mahkeme başkanlığına vekâleten de olsa getirilen Korwin-Piotrowska, eylemini "üstün anayasal zorunluluk" ile gerekçelendirdi. Święczkowski'yi mahkemenin genel kurulunu toplamayı engellemek de dahil olmak üzere çeşitli ihlallerle suçladı. Ayrıca, Święczkowski'nin yeni yargıçların davalara katılmasına izin vermediğini, yargıçlara dava dağıtımına ilişkin kuralları ihlal ettiğini ve kamuoyu için önemli davaları siyasi nedenlerle göz ardı ettiğini öne sürdü.