Lennart Meri'nin 'Hõbevalge' kitabının 50. yılı sergiyle anılıyor

Yazar ve eski Estonya Cumhurbaşkanı Lennart Meri'nin 1976'da yayımlanan 'Hõbevalge' (Gümüş Beyaz) adlı kitabının üzerinden 50 yıl geçti. Bu vesileyle Tallinn'deki Seaplane Harbour'da (Lennusadam) aynı adlı bir sergi açıldı. Martti Helde'nin yöneteceği uzun metrajlı bir film ise gelecek yıl gösterime girecek.

Lennart Meri'nin oğlu, filolog Mart Meri, ERR News'e yaptığı açıklamada babasının yaşamı boyunca çok meraklı bir insan olduğunu belirterek, bu merakın 'Hõbevalge'nin doğuşunda önemli bir rol oynadığını söyledi. Kitabın sayfalarında coğrafya, tarih, denizcilik, tarım, botanik ve zooloji gibi farklı alanlar bir araya geliyor.

Mart Meri, babasının gece boyunca çalıştığını hatırlıyor: "Sabah sekizde okula giderken kapıya gelir ve nereye gittiğimi şaşkın bir yüzle sorardı. Okula gitmem gerektiğini söylediğimde, 'Bu kadar geç mi oldu?' diye merak ederdi. Yani bütün gece 'Hõbevalge' dünyasında kalmış olurdu."

Kitap 1976'da yayımlandığında akademik çevrelerde büyük tartışma yarattı. Mart Meri, önemli konumlardaki tarihçilerin kitaba nasıl tepki vereceğini bilemediklerini anlatıyor: "Sanırım Tarih Enstitüsü'nde bir edebi mahkeme düzenlediler. 'Hõbevalge'yi analiz edip değersiz olduğunu göstermek istediler. Evde bir hava vardı; Lennart'ın yürekten destekleyen çok sayıda tarihçi arkadaşı vardı ve iki kamp oluştu. Lennart'a toplantıya gitmemesi tavsiye edildi. Ama o, toplantı başladıktan sonra biraz geç gelip ön sıraya oturdu ve konuşmacının gözlerinin içine bakmaya başladı. Konuşmacı rahatsız oldu ve eleştirisini bitirdi; Lennart tek kelime etmeden mesele kapandı. Bu tür gerilimler o zamandan beri devam ediyor."

Tartışmalar ve sansür

Mart Meri, babasının kitabı yazarken Estonya'dan ve yurt dışından birçok bilim insanına danıştığını belirtiyor. "Bir hipotezin olası olup olmadığını sorardı. Akademisyenler 'Bilmiyoruz, göz ardı edemeyiz' dediğinde, bu Lennart için yeterli bir argümandı. Göz ardı edilemiyorsa, öyle olmuş olabilirdi." Lennart Meri eğitimli bir tarihçi olduğu için, tarihçi bakışını yazar özgürlüğüyle birleştirdi.

Sansürün 'Hõbevalge'de ne kadar değişiklik istediğini Mart Meri tam olarak bilmiyor: "Ama metni o kadar ayrıntılı ve sansürcü için o kadar karmaşıktı ki sonunda vazgeçtiler."

Lennart Meri için 'Hõbevalge'deki en önemli tema Pytheas'tı. Mart Meri, "Bir keresinde 'Hõbevalge'nin yeniden basılabileceğini konuştuğumuzda, başını sallayıp 'Ah, kimin ihtiyacı var ki' dedi. Ben biraz ısrar ettim, kitapların zor bulunduğunu ve insanların tekrar okuyup okuyamayacaklarını sorduğunu söyledim. Uzun bir düşünmeden sonra 'Balastı atalım, Pytheas kalsın' dedi. Bu, Pytheas hikayesinin onun için en önemli olduğunu gösteriyor, çünkü aynı zamanda en dramatik ve canlı hikayeydi."

Mart Meri, 'Hõbevalge'nin yazılma nedenlerinden birinin Estonları iyileştirme arzusu olduğunu düşünüyor. Kitabın adı da buna işaret ediyor: gümüş beyaz, gümüş bir süs eşyasından kazınan gümüş tozudur. Eskiden bu toz, kurban taşındaki oyuklara, yağmur suyunun biriktiği yerlere düşecek şekilde kazınırdı. Gümüş arındırıcı bir madde olarak kabul edildiğinden, elde edilen suyun şifa verdiğine inanılırdı. "Bana öyle geliyor ki bu başlık, Lennart'ın Estonya'nın tarihsel anlayışını iyileştirme ve insanlara bu kitap aracılığıyla şifa dozu verme arzusuna işaret ediyor."

Kitabın yayımlanmasından sekiz yıl sonra Meri, 'Hõbevalgem' (Daha Gümüş Beyaz) adlı kitabı yayımladı. Yazarın ifadesine göre bu, 'Hõbevalge'nin girişi ve ilk bölümüydü. Daha sonra iki eser tek cilt halinde de yayımlandı.

Mart Meri, 2005'te yeni bir baskı için babası, kendisi ve Urmas Sutrop'un bir araya geldiğini, ancak zamanın kısıtlı olduğunu söylüyor. Sonunda iki kitabı birleştirme yoluna gittiler. "Yazarın dileği yeniden basmaktı ama hangi biçimde olacağı belirsizdi. Kendi başımıza kısaltmaya veya yeniden düzenlemeye başlamayı düşünmedik, ancak amaçlarından biri yeni bir kitap yapmaktı; biz de mekanik bir yol bulduk: 'Hõbevalge' ile 'Hõbevalgem'i bir araya getirdik."

'Hõbevalge' Lennart Meri'nin yanında sonuna kadar kaldı ve cumhurbaşkanlığı konuşmalarında da bu temalara değindi. Mart Meri, "Bir keresinde İsveç'te bir konuşmasında Kaali krateri, Pytheas, Saaremaa ve rüzgardan bahsetti ve İsveçli bilim insanlarını Kaali çevresinde yeni arkeolojik kazılar başlatmaya çağırdı. Bu tema sonuna kadar onunla kaldı."

Lennart Meri'nin 'Hõbevalge: The Journey to the Fallen Sun' (Gümüş Beyaz: Düşmüş Güneşe Yolculuk) adlı kitabı İngilizce olarak da yayımlandı. Çevirisini Adam Cullen yaptı.