İklim ısınması Sibirya'yı tarım cennetine çevirebilir mi?

ERR News yorumcusu Harri Tiido, iklim ısınmasının Rusya'nın kuzey bölgelerini tarıma elverişli hale getirip getiremeyeceğini ele aldı. Tiido'nun değerlendirmesine göre bu tartışmanın odağında permafrost — yani sürekli donmuş toprak — bölgesi yer alıyor.

Kanada'da 4,2 milyon, Rusya'da ise 4,3 milyon kilometrekarelik bir alanı kaplayan Kuzey Kutbu bölgeleri, Rusya topraklarının üçte ikisini oluşturuyor. Vorkuta, Norilsk ve Yakutsk gibi büyük kentler, binlerce kilometrelik demiryolları ve geniş boru hatları bu bölgede bulunuyor. Rusya petrolünün yüzde 75'i, doğal gazının ise yüzde 80'i bu alanlarda üretiliyor.

Permafrost çözülüyor, altyapı çöküyor

Permafrost, sürekli donma noktasının altında kalan toprak anlamına geliyor. İklim değişikliğiyle birlikte bu toprak çözülüyor. Verilere göre Rusya'da 1996 yazında permafrost ortalama 45 santimetre derinliğe kadar çözülmüştü; 2023'te bu derinlik 70 santimetreye ulaştı. Bu durum bir yandan iyimserleri destekliyor: söz konusu topraklar önümüzdeki on yıllarda tarım için kullanılabilir.

Ancak tablo o kadar basit değil. Tüm altyapı ve binalar toprağın kalıcı olarak donmuş olduğu varsayımıyla inşa edildi. Halihazırda Kuzey Kutbu kentlerindeki binaların yüzde 40 ila 80'i deforme olmuş ya da çökmüş durumda. Binlerce kilometrelik boru hattı da bozuluyor veya kırılıyor; sızan petrol çevreye zarar veriyor.

George Washington Üniversitesi'nden profesör Dmitry Streletski'ye göre Rusya'da permafrost çözülmesinin yol açtığı hasar 2050'ye kadar 250 milyar dolara ulaşabilir. Benzer tahminler de mevcut, ancak rakamlar farklılık gösteriyor.

Öte yandan binalar gerekirse güçlendirilebilir ya da yeniden inşa edilebilir; tarım gelişirse finansman da gelebilir. Kanada'daki araştırmacılar birkaç yıl önce iklim ısınmasının önümüzdeki 50-100 yılda küresel tarım alanlarını üçte bire kadar artırabileceğini öne sürdü. Rus bilim insanları ise ek bir derecelik ısınmanın Rusya'nın GSYH'sine, çoğu tarım ve ormancılıktan olmak üzere bir trilyon ruble ekleyebileceğini hesapladı.

Kanadalı bilim insanları kendi Kuzey Kutbu bölgeleri için benzer hesaplamalar yaptı. Kuzey Kanada'nın gelecekte büyük bir tahıl üreticisi haline gelebileceğini tahmin ediyorlar; ancak zaman aralığı yine 50-100 yıl. Araştırmalar buğday, patates, mısır ve soya fasulyesi olmak üzere dört ürünün en iyi beklentilere sahip olduğunu, hepsinin yeterince soğuğa dayanıklı olduğunu gösteriyor.

Kuzey topraklarının gizli maliyeti

İhtiyaç açık: Yüzyılın ortasına kadar dünya nüfusu dokuz milyara ulaşabilir ve bu da bugünkünden yaklaşık yüzde 70 daha fazla gıda gerektirir. Ancak Kanadalılar daha karanlık bir tabloya da dikkat çekiyor. Dünyadaki tüm Kuzey Kutbu toprakları tarım arazisine dönüştürülürse topraktan yaklaşık 177 gigaton sera gazı salınır; bu ABD'nin 120 yıllık emisyonuna yakın bir miktar. Küresel ölçekte permafrost yaklaşık 1.400 gigaton karbondioksit içeriyor. Salınan gazın önemli bölümü metan olacak ve metan iklimi CO₂'den 80 kat daha fazla ısıtıyor.

ABD, ithal gıdaya bağımlılığı azaltmak için Alaska'da tarımı genişletmeyi denedi. Alaska şu anda ihtiyacının yaklaşık yüzde beşini üretiyor ve bölge sakinleri 200 yıldan uzun süredir tarımla uğraşıyor. Denemeler yapıldı ancak bir atılım sağlanamadı. Yeni bir yöntem, tarlaların doğrudan üzerine büyük güneş panelleri yerleştirmeyi içeriyor. Bu paneller hem enerji üretiyor hem de toprağı gölgeleyerek orman örtüsünü taklit ediyor ve permafrost çözülmesini yavaşlatıyor.

Tiido'ya göre Rusya'nın Kuzey Kutbu'nda da çözülme sorun. Ormanlar kesildiğinde veya yandığında permafrost eriyor. Ortaya çıkan arazi tarım arazisi değil bataklık oluyor; toprak zayıf, arazi engebeli. Permafrost çeşitli boyutlarda buz mercekleri içeriyor ve bunlar eridiğinde derin çukurlar oluşuyor. Traktörler böyle arazide çalışamıyor; batıyor ve saplanıyor. Orman yangınlarının ardından çözülen permafrost devasa kraterler oluşturabiliyor.

Kanada ve Alaska'nın ötesinde Rusya başka bir sorunla karşı karşıya: Yeni tarım arazileri ortaya çıksa bile bunları kim işleyecek? İnsanlar bu bölgelerden kaçıyor ve nüfus azalmaya devam ediyor. Yaklaşık 20 bin köy tamamen terk edilmiş, 36 bin köyde ise ondan az kişi yaşıyor. Daha önce permafrost bölgeleri için izleme sistemleri ve stratejiler öngörülmüştü, ancak Rusya'da şu anda finansman yok, erkekler savaşa gönderiliyor ve permafrost sorunu öncelik listesinde geriliyor.

Bu arada iklim ısınması, Rusya'nın geleneksel tahıl kuşağını — bozkır bölgelerini — kuraklık nedeniyle kuruttu. Bazı bölgelerde eski tarım arazilerinin yüzde 70'e varan kısmı kullanılamaz hale geldi. Tiido'nun değerlendirmesi net: Rusya'ya dair iklim iyimserliği için henüz erken. Mars yerine oraya taşınmayı düşünenlere ise bol şans.