Harri Tiido: Eşitlik için idealist bir gelecek planı

ERR Vikerraadio'nun "Harri Tiido taustajutud" programında bu kez, dünyadaki eşitsizliği ortadan kaldırmayı hedefleyen radikal bir gelecek planı ele alındı. Tiido'nun aktardığına göre plan, dünyanın en yoksul kesiminin servetini 15 kat artırırken, milyarder sınıfını büyük ölçüde küçültmeyi öngörüyor. Programda, Dünya Eşitsizlik Laboratuvarı'nın (World Inequality Lab) hazırladığı Küresel Adalet Raporu tanıtıldı. Raporu 45 kişilik bir ekip ve küresel eşitsizlik veri tabanına katkıda bulunan çok sayıda araştırmacı hazırladı. Belge, bu yüzyıl için küresel bir vizyon sunmayı amaçlıyor.

Üç ana dönüşüm alanı

Raporun genel sonuçlarına göre değişim üç alanda gerekli görülüyor: enerji sistemlerinin hızla karbondan arındırılması; tüketim alışkanlıkları, arazi ve orman kullanımındaki değişimle birlikte çalışma saatlerinin ve maddi ayak izinin belirgin şekilde azaltılması; ve gelir, servet ile güç alanında eşitsizliğin hızla düşürülmesi.

En çok tartışma yaratacak kısım, eşitsizliği ortadan kaldırma planı. Bu plan hayata geçerse dünyanın yoksul kesiminin serveti 15 kat artacak, milyarder sınıfı ise büyük ölçüde azalacak. Dünya nüfusunun yaklaşık yüzde 90'ı, bugünküne kıyasla yaklaşık yarı yarıya daha az çalışarak gelirini iki katına çıkaracak. Raporda ayrıca, sosyal ve ekonomik adaletin iki düzeyde ele alındığı belirtiliyor. Maddi hesaplama; çalışma saatleri, eğitim, sağlık, enerji sistemleri, sera gazları, arazi kullanımı, orman yayılımı ve sıcaklık düzeylerini kapsıyor. Yüzyıl sonuna kadar sıcaklık artışının iki derecenin altında tutulması öngörülüyor. Çalışma saatlerindeki azalmanın, teknolojik gelişmeyle birlikte verimlilik artışı sayesinde mümkün olacağı belirtiliyor. Ayrıca istihdam yapısının değişeceği, iş gücünün üretimden hizmet, sağlık ve eğitime kayacağı ifade ediliyor.

Rapora göre yüzyıl sonunda bir kişinin ortalama yılda bin saat çalışması bekleniyor. Bugün bu süre 2100 saat. İkinci düzey ise mali hesaplama. Bazı ekonomistlerin, hele zenginlerin, bu kısmı görünce öfkeleneceği tahmin ediliyor. Rapor, gelir ve servet ölçeklerini ülkeler arasında ve ülke içinde inceliyor; artan oranlı vergi düzeylerini de ele alıyor. 2100 yılı için tüm ülkelerde kişi başına aylık ortalama gelir 5000 euro olarak öngörülüyor. Bugün bu rakam Sahra Altı Afrika'da 290 euro, Kuzey Amerika'da 2590 euro. Rapora göre Avrupa'da ortalama şu anda 3590 euro, dünya ortalaması ise 1410 euro.

Eğitim harcamalarının küresel olarak kişi başına yılda 8400 euroya çıkması hedefleniyor. Şu anda bu aralık 210 ile 4140 euro arasında; Avrupa'da ise kişi başına 2237 euro. Sağlık harcamalarının kişi başına 14 000 euroya yükselmesi öngörülüyor; bugün bu harcamalar 110 ile 8300 euro arasında değişiyor. Gelir ölçeğinin birden beşe sıkıştırılması planlanıyor. En üst yüzde onluk kesimin toplam geliri, bugünkü yüzde 50'den yüzde 20'nin altına düşecek. Koşullu orta sınıfın, yani nüfusun yüzde 40'ının geliri, bugünkü yüzde 36 yerine yaklaşık yüzde 44'ü oluşturacak; alt yarıdaki kesimin payı ise bugünkü yüzde 15'ten yüzde 37'ye çıkacak.

Servetin yeniden dağıtımı konusunda plan daha da radikal. Küresel nüfusun alt yarısının toplam servetteki payı yüzde ikiden yüzde 30'a çıkacak. Milyarder sınıfının, yani yüzde 0,001'lik kesimin payı yüzde altıdan yüzde 0,05'e düşecek. Bu, servetin yüz kat yeniden dağıtılması anlamına geliyor. Küresel bir servet ve gelir vergisi getirilmesi öneriliyor. Servet vergisi, servetin büyüklüğüne bağlı olarak milyarderler için yüzde 20'ye kadar çıkacak. Küresel gelir vergisi ise en üstte yüzde 90'a ulaşacak. Her iki vergi de dünya nüfusunun yüzde birini kapsayacak; hesaplamada dünya ortalama geliriyle oran esas alınacak.

Ortalama gelirin yedi katına kadar vergi olmayacak. On katı gelirde vergi yüzde beş, yirmi katı gelirde yüzde yirmi olacak. Oradan itibaren beş bin katına kadar vergi yüzde 90'a ulaşacak. Gelirler eşitlendikçe verginin sürekli azalması ve son aşamada ortadan kalkması öngörülüyor. Bu vergi ölçeği bugünkü gelirlere uygulanırsa, dünya nüfusunun yüzde 99'u bu vergiyi ödemeyecek. Yüzde beşlik vergiyi nüfusun yüzde 0,4'ü, yüzde 90'lık vergiyi ise nüfusun yüzde 0,001'i ödeyecek. Bu kesimin geçen yılki toplam geliri 2,3 trilyon euroydu. Ölçek Avrupa'daki vergilere uyarlanırsa, yüzde altı para kaybedecek, yüzde sekiz gelir artışını yüzde 20'ye kadar görecek, yüzde 58 gelir artışını yüzde 20-100 arasında yaşayacak ve yüzde 28 mevcut gelirlerine kıyasla yüzde yüzden fazla kazanç elde edecek. Bölgesel olarak en çok Sahra Altı Afrika ile Güney ve Güneydoğu Asya kazanacak; burada nüfusun yüzde 99'u gelirde yüzde yüz ve üzeri artış görecek. En büyük kaybeden ise Kuzey Amerika olacak; nüfusun yüzde 14'ü gelir azalması yaşayacak.

Rapor ayrıca küresel bir adalet fonu ve dünya egemenlik fonu kurulmasını öngörüyor. Bu fonlarda dünya sermaye stokunun yüzde onu toplanacak. Para, ihtiyaç duyan ülkelere çevre, eğitim ve sağlık harcamalarının telafisi için kullanılacak. En büyük gider kaleminin muhtemelen sömürge dönemi ve çevre zararları için ödenecek tazminatlar olacağı tahmin ediliyor. Tiido, böyle bir önerinin tüm koşullara göre hayata geçmesinin zor olduğunu belirtiyor. İlke olarak eşitsizliği azaltma vurgusunun doğru olduğunu, ancak işin önlemler ve kapsamda bittiğini söylüyor. Eşitsizliğin arttığını, bunun siyasi sonuçları olduğunu ve gerilim büyürse istikrarı tehdit edebileceğini ekliyor. Dünyada, ulusal düzeyde bu planları hızla çöpe atabilecek kadar zengini olan ülkeler bulunduğunu, gerekirse özel ordular tutulabileceğini de sözlerine ekliyor.