Genetik, kişilik özelliklerinin sağlık tercihlerindeki rolünü aydınlatıyor

Estonya'da yürütülen ve dünya çapında 46 araştırma grubunun katıldığı geniş kapsamlı bir çalışma, kişilik özelliklerinin genetik temelini haritalandırdı. Bir milyondan fazla kişinin verisini birleştiren uluslararası işbirliği, Beş Büyük kişilik modelinin tanımladığı tüm özelliklerin genetik arhitektürünü ilk kez ortaya çıkardı.

Estonya Sağlık Geliştirme Enstitüsü ve Tartu Üniversitesi'nden araştırmacı Kerli Ilves'in kaleme aldığı yazıya göre, günlük hayatta verdiğimiz onlarca karar sağlığımızı ve refahımızı şekillendiriyor. Bir arkadaşımız sigara içerken bir diğeri düzenli olarak 80 kilometrelik bisiklet sürüşünü paylaşıyor; bir başkası ise tatlı yeme alışkanlığını bırakamadığından yakınıyor. Herkes hangi seçimlerin sağlıklı olduğunu bilse de bu bilgi tek başına bu seçimleri yapmak için yeterli olmuyor.

Kişilik özellikleri ve genetik yapı

Bilim insanları kişiliği en sık Beş Büyük modeliyle ölçüyor. Bu model; nevrotiklik, dışadönüklük, açıklık, sosyallik ve öz disiplin olmak üzere beş temel özellikteki bireysel farklılıkları tanımlıyor. Sosyal medyada yaygın olan kişilik testlerinden farklı olarak bu model insanları kesin kategorilere ayırmıyor; her özelliğin diğer insanlara kıyasla ne kadar güçlü ortaya çıktığını gösteriyor. Örneğin ortalamanın üzerinde öz disipline sahip bir kişi daha tutarlı ve düzenli olma eğilimindeyken, daha dışadönük bir kişi daha sosyal ve aktif davranıyor.

Önemli olan yalnızca her özelliğin tek başına ne düzeyde görüldüğü değil, bu özelliklerin birbiriyle oluşturduğu örüntü, yani bir bütün olarak kişilik profili. Önceki araştırmalar kişilik ile çeşitli davranışlar arasında birçok bağlantı bulmuştu. Örneğin öz disiplini yüksek kişilerin daha az sigara içtiği, muhtemelen daha fazla egzersiz yaptığı ve vücut ağırlıklarının daha sık sağlıklı aralıkta kaldığı görülüyor.

Ancak iki özelliğin birlikte görülmesi nedensellik anlamına gelmiyor; her ikisinin ortaya çıkışını yetişme ortamı, eğitim düzeyi veya ekonomik durum da etkileyebiliyor ve etkiliyor. İşte bu karmaşık ilişkiler ağını çözebilmek için genetik yeni olanaklar sunuyor. Yeni yayımlanan uluslararası işbirliğinde, özellikle de kişilikle bağlantılı 1200'den fazla gen varyantı tespit edildi; her bir varyantın etkisi ise çok küçük.

Bu, kişiliğin son derece poligenik olduğu anlamına geliyor: genom boyunca dağılmış binlerce varyant kişilikle ilişkili ve her birinin katkısı ayrı ayrı çok az. Yine de bu, genlerin karakterimizi önceden belirlediği anlamına gelmiyor; kişilik genetik yatkınlık, çevre ve yaşam deneyimlerinin ortak etkisiyle şekilleniyor.

Buna rağmen, kişilikle ilişkili genetik farklılıklar, kişilik ile davranışlar arasındaki bağlantıların yönünü incelemek için yeni araçlar sunuyor. Nedensel ilişkileri araştırmada altın standart, rastgele kontrollü deneydir: bir grup insan rastgele karşılaştırılabilir gruplara ayrılır; gruplar arasında yalnızca incelenen etken farklıdır ve diğer tüm özellikler olabildiğince benzer tutulmaya çalışılır. Örneğin bir grup uzun süre alkol tüketirken diğeri hiç tüketmez.

Ancak bu tür deneyler hem pratik hem de etik gerekçelerle kişilik ile sağlık davranışı arasındaki nedensel bağlantıları incelemeyi zorlaştırıyor. Hepimiz gen varyantlarını büyük ölçüde doğumdan önce rastgele aldığımız için bu düzen, nedensel etkinin hangi yöne daha olası olduğunu araştırmak üzere bir tür genetik piyango olarak kullanılabiliyor.

Bu yöntemi kişiliğin genetik varyantlarına uygulayarak elde edilen ilk sonuçlara göre, örneğin daha yüksek öz disiplin gerçekten de sigaraya başlama olasılığını azaltıyor, egzersiz yapma olasılığını artırıyor ve hastaneye yatış olasılığını düşürüyor. Bununla birlikte ters yönlü etkiler de bulundu: sigara içme, vücut ağırlığı ve eğitim düzeyi de kişiliğin oluşumunu etkileyebiliyor.

Şimdiye kadar yapılan analizler daha çok araştırma yolculuğunun ilk adımı niteliğinde; kişilikle ilişkili genetik araçlarla nelerin ve nasıl incelenebileceği deneniyor. Bu çalışma ayrıca hangi bağlantıların ileride başka yöntemlerle daha ayrıntılı doğrulanmayı hak ettiğini göstermeye yardımcı oluyor ve dikkat ile kaynakları, arkasında önemli nedensel mekanizmalar bulunabilecek bağlantılara yönlendiriyor.

Etkili davranış değişikliği müdahaleleri oluşturmak için insan davranışını neyin etkilediğine ve bu etkinin nasıl işlediğine dair kanıta dayalı bir anlayış gerekiyor. Araştırmacılar artık sağlık davranışlarının şekillendirilmesinde insanların kişilik farklılıklarını daha iyi hesaba katmaya doğru ilerliyor.

Kişilik ya da genler kaderimizi belirlemiyor. Yine de sağlıklı seçimlerin neden herkes için eşit derecede kolay olmadığını anlamaya yardımcı oluyorlar. İnsanların farklılıklarını ne kadar iyi anlar ve müdahaleleri planlarken bunları ne kadar dikkate alırsak, sağlık davranışlarını şekillendirmeyi yalnızca bireyin irade sınavı olarak görmekten o kadar uzaklaşırız.

Yazı, Estonya Bilimler Akademisi ve Estonya Doktora Okulu'nun düzenlediği "3 Dakikada Bilim" yarışması için "Üniversitelerin doktora eğitimini geliştirmede işbirliği" projesi kapsamında, Avrupa Birliği'nin eş finansmanıyla hazırlandı. Yarışmanın finali 6 Ekim'de yapılacak.