Estonya'nın ilk anayasasında devlet başkanlığı neden yoktu?

Hukukçu ve siyasetçi Jüri Adams, Estonya'nın bağımsızlığının ilk yıllarındaki anayasa tartışmalarına dikkat çekiyor. Adams'a göre, 1920 yılında kabul edilen ilk anayasada ayrı bir devlet başkanı makamının öngörülmemesi, ülkenin o dönemdeki siyasi tercihlerinden kaynaklanıyordu. Bu durum, daha sonra anayasa değişiklikleriyle sonuçlanan bir dizi tartışmanın da başlangıç noktasını oluşturdu.

1920 Anayasası ve devlet başkanlığı

Adams, 1920'de Kurucu Meclis tarafından hazırlanan ilk anayasada, devlet başkanlığı makamının yer almamasının, mecliste çoğunluğu oluşturan sosyalist milletvekillerinin görüşüne bağlı olduğunu belirtiyor. Bu görüşe göre, devlet düzeni, Avrupa'daki imparatorlukların halktan uzak ve tek kişinin egemenliğine dayanan sisteminden temelden farklı olmalıydı. O dönemde Avrupa'da yalnızca Fransa Cumhuriyeti'nde güçlü bir başkanlık sistemi bulunuyordu; diğer cumhuriyetler ise yeni kurulmakta olan devletlerdi ve kendi yönetim yapılarını arıyorlardı.

Adams, tarihçi Jaak Valge'nin sözlü görüşüne atıfta bulunarak, 1920'de bağımsızlıklarını yeni kazanan Letonya ve Gürcistan'ın da benzer anayasalar hazırladığını ancak bu ülkelerin anayasalarında devlet başkanlığı makamına yer verildiğini belirtiyor. Letonya'nın anayasası, bağımsızlığın yeniden kazanılmasının ardından aynen yürürlüğe konmuş ve günümüzde hâlâ kullanılıyor.

Anayasa değişikliği çabaları ve Vaps hareketi

Estonya'da ise 1920 Anayasası'nın değiştirilmesi için tek yol halk oylamasıydı. Ancak kısa süre içinde yalnızca belirli maddelerin değiştirilmesinin mümkün olmadığı, kapsamlı bir revizyon gerektiği anlaşıldı. 1920'li yılların sonunda parlamento, yeni bir anayasa taslağı hazırlamak için çalışmalara başladı. Bu taslaklarda devlet başkanına güçlü yetkiler verilmesi öngörülüyordu. Aynı dönemde ülkede, 1929'dan itibaren güçlenen Özgürlük Savaşçıları Birliği (Vaps) hareketi de siyasi bir güç hâline geldi. Aldıkları oy oranına rağmen parlamentoda temsil edilemeyen hareket, anayasa değişikliği için kendi referandum girişimlerini başlattı.

1932 ve 1933 yıllarında yapılan üç referandumda da halkın onayı alınamadı. 1932 sonundaki oylamada meclisin hazırladığı metin yeterli desteği bulamazken, 1933 yazında yapılan ikinci oylama da Vaps hareketinin etkili propagandası nedeniyle reddedildi. Vaps'ların girişimiyle 1933 sonbaharında yapılan üçüncü referandumda ise hareketin anayasa taslağı büyük bir çoğunlukla kabul edildi. Adams, bu taslağın hukuken ciddi sorunlar içerdiğini ve hazırlayanların, hükümlerin kendi aleyhlerine kullanılabileceğini öngörmediğini vurguluyor.

Adams'a göre, söz konusu anayasa, ekonomik bunalımın en yoğun olduğu bir dönemde kabul edildi. İnsanların temel derdi geçimlikleriydi; bu nedenle oy kullanırken anayasanın içeriğini değil, kendi ekonomik kaygılarını göz önünde bulundurdu. Bu durum, demokrasinin en önemli araçlarından biri olan halk oylamasının, yanlış koşullarda istenmeyen sonuçlara yol açabileceğini gösterdi.