Estonya'da translar cinsiyet komisyonunu eleştiriyor

Estonya'da trans aktivistler, ortalama iki yıla kadar uzayan onay süreci ve komisyon üyelerinin tutumu nedeniyle cinsiyet değişikliği için gerekli tıbbi onay mekanizmasını hedef alıyor.

ESTONYA'da transhaklarını savunan bir grup aktivist, hükümete bağlı cinsiyet değişikliği tıbbi ekspertiz komisyonunu süreci bilinçli olarak yavaşlatmak ve taraflı davranmakla suçluyor. Uzun süreden bu yana eleştirilen komisyon ve başındaki Kai Haldre, suçlamaları reddederken karşıt görüştekiler eleştirilerin toplumun küçük ama yüksek sesli bir kesiminden geldiğini savunuyor.

ERR Uudised kanalında yayınlanan "Pealtnägija" adlı araştırma programı, tartışmanın iki tarafına da söz verdi. Programda Harjumaa'dan 22 yaşındaki Karmen Ott, 27 yaşındaki Stephanie-Emma Zorianska ve Ida-Virumaa'dan 26 yaşındaki Sona Kravtšenko ilk kez kendi adı ve yüzüyle kamera karşısında konuştu. Üçü de erkek olarak dünyaya gelmiş ve cinsiyet kimlikleriyle uyumsuzluklarını çocukluktan beri hissetmişler.

Kravtšenko, ailesi Yehova'nın Şahitleri cemaatine mensup olduğu için açıklama yapmasının özellikle riskli olduğunu söylüyor. Annesinin hâlâ bir "oğlu" değil bir trans kadın olduğunu kabullenmediğini belirten Kravtšenko, cemaatin kendisini dışlayabileceğini ve annesinin bir daha onunla konuşmayabileceğini ifade etti. Buna rağmen konuşmayı sürdüren genç kadın, "Kapıdan kovulmak ve kimsenin benimle konuşmaması gerçek bir risk" dedi.

Süreç nasıl işliyor?

Üç kadının deneyimlerini paylaşmasının nedeni, kişisel zorluklarından öte sürecin kendisi. Estonya'da 1999'da Sosyal İşler Bakanlığı bünyesinde bir cinsiyet değişikliği tıbbi ekspertiz komisyonu kuruldu. Kurallar 2021'deki bir yıllık aradan ve komisyon başkanlığının değişmesinden sonra basitleştirildi: artık bir psikiyatri tarafından konulan transseksüellik tanısı ve komisyonla tek bir görüşme yeterli; kararı bakan değil komisyon başkanı imzalıyor.

Komisyonda çoğunluğu hekim olan 11 uzman yer alıyor, toplantılarda en az üç dört kişi bulunuyor ve toplantılar Batı Tallinn Merkez Hastanesi'nde yapılıyor. Resmi verilere göre cinsiyet geçişi başvuruları son beş yılda dört katına çıktı: 2020'de 42 başvuru varken 2025'te 177 başvuru yapıldı. On yıl öncesine kıyasla komisyonun iş yükü on kat arttı; o dönemde dokuz başvuru vardı. Komisyonun başındaki kadın doğumm ve kısırlık tedavisi uzmanı Kai Haldre'ye göre başvuranların çoğu erkek olmak isteyen genç kadınlar.

Artan başvuru sayısına rağmen komisyon yılda yaklaşık 150 başvuru sahibiyle görüşebiliyor; ortalama bekleme süresi iki yıla çıkıyor. Bu durum yaz aylarında Eşitlik ve Vatandaşlık Ofisi tarafından eleştirildi. Programda konuşan Karmen, 2024'te başvurduğunda kendisine sıranın 2027'ye kalacağının söylendiğini, bunun üzerine yurt dışındaki bir klinikten hormon tedavisi aldığını anlattı. Stephanie yaklaşık on yıl önce reşit olmadığı için reddedildiğini, şimdi yine uzun bir sırada beklediğini belirtti. Sona ise bekleme süresinden sıkılıp tedaviyi kendi olanaklarıyla aramaya başladı.

Stephanie, komisyondan gelen yanıtların kendisini insan yerine konmadığını hissettirdiğini söylüyor. Ayrıca geçtiğimiz kış Mustamäe'de bindiği otobüste kendisini fotoğraflayan bir genç tarafından saldırıya uğradığını ve ön dişinin kırıldığını anlattı. Saldırıya ilişkin soruşturma sonuçsuz kaldı, şüpheli bulunamadı.

Aktivistler bir yandan da komisyonun talepleri nedeniyle sürecin aşağılayıcı hale geldiğini savunuyor. Onlara göre komisyon, transseksüelliği hâlâ psikiyatrik bir bozukluk olarak sınıflandıran F64 kodu üzerinden hareket ediyor; oysa Dünya Sağlık Örgütü bu sınıflandırmayı terk etmiş durumda. Komisyon üyelerinin, kararlarında güncelliğini yitirmiş araştırmalara dayandığı ve ideolojik olarak taraflı olduğu iddia ediliyor; bazı aktivistler komisyon görüşmelerini gizlice kaydederek kanıt topladı.

Komisyon suçlamaları reddediyor

Kai Haldre, hastalar arasında yayılan "mitolojiler" olduğunu savunarak iddiaları reddediyor. Kanıt sunulması çağrısı yapan Haldre, gençlerden oluşan çekirdek grubun tıbbın nasıl işlediğini anlamadığını ileri sürüyor. Haldre, uzun süre bekleyen gençlerin yurt dışındaki aracılar ya da kara pazar üzerinden hormon temin etmeye yöneldiğini de kabul ediyor. Komisyon başkanı, karmaşık tıbbi müdahalelerde onayın geniş bir heyet tarafından verilmesi gerektiğini savunuyor.

Sosyal İşler Bakanı Karmen Joller ise hekimlerin kişisel olarak hedef alınmaması gerektiği uyarısında bulundu. Joller, "Yeterli sayıda uzman yok; komisyon üyelerinin ağır baskı altında olması da katılımı zorlaştırıyor" dedi.

Taraflar tek bir konuda uzlaşıyor: yasal düzenlemeler değiştirilerek komisyonun kişi kodunun ilk hanesinin değiştirilip değiştirilmeyeceğini tartışmasına gerek kalmaması gerekiyor. Eşitlik ve Vatandaşlık Ofisi temsilcisi Christian Veske de bu görüşe katılarak tıbbi bir komisyona ek idari görev yüklenmesini "adil değil" diye nitelendirdi.