Estonya'da trans aktivistler cinsiyet komitesini eleştirdi

Estonya'da trans aktivistler, devletin cinsiyet değiştirme komitesini engelleme, ayrımcılık ve mesnetsiz geciktirmelerle suçlayarak komite başkanının görevden alınmasını talep ediyor. Komite (Riiklikku soovahetuskomisjon) ise eleştirilerin küçük ama sesi çok çıkan bir azınlığı temsil ettiğini savunuyor.

ETV kanalının "Pealtnägija" programında bu hafta yayınlanan bölümde üç trans kadın ilk kez kamuoyu önüne çıktı. Harju ilinden 22 yaşındaki Karmen Ott ve 27 yaşındaki Stephanie-Emma Zorianska ile Ida-Viru ilinden 26 yaşındaki Sona Kravtšenko, erkek olarak dünyaya gelmiş ancak çocukluklarından itibaren bu cinsiyet atamasının kendilerine uygun olmadığını hissetmişler.

Üçü de kendi isimleriyle programa katıldı. Sona için risk daha da büyük: Annesi hâlâ onu oğlu olarak görüyor ve Yehova'nın Şahitleri cemaatinin muhafazakâr yapısı nedeniyle dışlanma, hatta evden atılma tehlikesiyle karşı karşıya olduğunu söylüyor.

Yıllara uzayan bekleme listeleri eleştirilerin odağında

Aktivistlerin tepkisinin asıl nedeni, Estonya'daki cinsiyet geçiş sürecinin son derece uzun ve aşağılayıcı olduğu iddiası. Stephanie, "Bu süreç insanları yardım etmek için değil, başlarından savmak ve görünmez kılmak için tasarlanmış gibi" diyor.

Komite, Sovyet sonrası dönemde Sosyal İşler Bakanlığı bünyesinde kuruldu. Başlangıçta genetik test zorunluluğu ve bakan imzası gibi ağır koşullar vardı. 2021'de komite bir yıl süreyle askıya alındı, başkanı değişti ve kurallar basitleştirildi. Artık bir psikiyatrın transseksüellik tanısı koyması ile komiteyle bir görüşme yeterli; kararı bakan yerine komite başkanı imzalıyor.

11 doktor ve uzmandan oluşan komite, Batı Tallinn Merkez Hastanesi'nde toplanıyor. Her toplantıya en az üç, genellikle dört üye katılıyor. Resmî verilere göre cinsiyet geçiş başvuruları son beş yılda dört kattan fazla arttı: 2020'de 42 başvuru varken geçen yıl 177'ye ulaştı. On yıl önce bu sayı yalnızca dokuzdu.

Komite başkanı, uzun yıllardır jinekolog ve üreme sağlığı uzmanı olan Kai Haldre. Haldre'ye göre başvuruların çoğunluğunu genç trans erkekler, yani erkek olmak isteyen kadınlar oluşturuyor. Artışın Batı Avrupa'daki eğilimlerle uyumlu olduğunu belirten Haldre, 2013-2015 arasında birçok ülkede genç kızlarda cinsiyet hoşnutsuzluğunun hızla arttığını ve uzun bekleme listeleri oluştuğunu söylüyor.

Komite yılda yaklaşık 150 başvuru sahibiyle görüşebiliyor; ortalama bekleme süresi iki yıl. Karmen, 2024'te başvurduğunda kendisine 2027 için randevu verildiğini belirtiyor. Yurt dışındaki bir klinikten hormon tedavisi almak zorunda kalmış. Sona da bekleme süresinden umutsuzluğa kapılıp kendi çabasıyla tedavi arayışına girmiş. Stephanie ise yaklaşık on yıl önce yaşı küçük olduğu gerekçesiyle reddedilmiş ve hâlâ bekleme listesinde.

Stephanie geçen kış Tallinn'in Mustamäe semtinde görünümü nedeniyle saldırıya uğradığını, otobüste fotoğrafını çeken bir gençle tartıştıktan sonra yumruklandığını ve dişinin kırıldığını anlatıyor. Saldırı soruşturması sonuçsuz kaldı.

Komite suçlamaları reddediyor

Aktivistler komitenin Dünya Sağlık Örgütü ilkelerini izlemediğini, güncel olmayan bilimsel araştırmalara dayandığını ve ideolojik olarak yanlı davrandığını öne sürüyor. Estonya'da transseksüellik hâlâ F64 koduyla ruhsal bozukluk olarak sınıflandırılıyor; oysa WHO 2022 başında trans kimliği akıl hastalıkları listesinden çıkardı.

Haldre ise sınıflandırma sorununun idari olduğunu, gerici bir yaklaşımı yansıtmadığını savunuyor. Hasta gruplarının kendi "mitolojilerini" yarattığını söyleyen Haldre, kanıt sunmaları hâlinde her türlü değişikliğe açık olduğunu belirtiyor. Komiteyle ilgili bir aktivistin gönderdiği anonim tehdit mektubu üzerine polise başvurmak zorunda kaldığını da ekliyor.

Yaz aylarında 400 imza toplayan bir açıklama bakanlığa iletilmişti. Aktivistler ayrıca komite görüşmelerini gizlice kaydederek sorulan soruların bilimsel açıdan geçersiz ve aşağılayıcı olduğunu göstermeye çalışıyor.

Uzun bekleme süreleri yüzünden birçok genç, yurt dışındaki ilaç aracılarına ya da karaborsaya yönelmek zorunda kalıyor. Doktorlar ise rastgele ilaç yazmayı reddettiklerini, endokrinologların geniş kapsamlı onay olmadan bu sorumluluğu alamayacağını savunuyor.