Estonya'da Riigikogu'da 1934 tartışması: Hussar'dan uyarı

Estonya'da eski Riigikogu (Estonya Parlamentosu) Başkanı Lauri Hussar, parlamentonun 1934 olaylarını kınayan bir bildiriyi oylamasını eleştirdi. Hussar'a göre Estonya devletinin sürekliliği tek bir parlamento döneminin oy çokluğuna bağlanamaz.

Geçen hafta Riigikogu'da 1934 olaylarını ve ardından gelen otoriter rejimi kınayan bildiri görüşüldü. Oylamada 28 milletvekili bildirinin lehinde, dokuz milletvekili ise karşı oy kullandı. Hussar, yaşanan bu tartışmanın ardından konuya dair görüşlerini kaleme aldı.

Saaremaa'da bir devlet adamının anısına

Hussar, hafta sonu Saaremaa adasında Estonya Cumhuriyeti'nin son parlamento meclisi başkanı Otto Pukk'un memleketine defnedilmesine katıldığını belirtti. Bu törenin, Estonya Cumhuriyeti'nin neye dayandığını düşünmek için bir fırsat sunduğunu ifade etti.

Otto Pukk, Estonya'nın devlet sürekliliğini taşıyan kişilerden biriydi. Ocak 1945'te Stockholm'de diğer Estonya anayasal kurum temsilcileriyle birlikte, Estonya'nın anayasal sürekliliği ve cumhurbaşkanlığı görevlerinin yerine getirilmesine ilişkin bir belgeyi imzaladı. Böylece Estonya'nın parlamenter sürekliliği Baltık Denizi üzerinden aktarılmış oldu. Pukk, 1951'de Stockholm'de hayatını kaybedene kadar meclis başkanı olarak kaldı. Estonya Cumhuriyeti o dönem işgal altındaydı ancak hukuki sürekliliği kopmamıştı.

Bu sürekliliği, işgali Estonya devletinin sonu olarak tanımayan kişiler taşıdı. Bunlardan biri Otto Pukk, bir diğeri ise Otto Tief'ti. Tief, Eylül 1944'te Jüri Uluots'un talimatıyla Estonya'nın yasal hükümetini kurdu. Hükümetin faaliyeti kısa sürdü; ancak Estonya'nın devlet sürekliliği açısından taşıdığı anlam, fiilen görev yaptığı birkaç günden çok daha büyük oldu. Tief hükümeti, bir işgalden kurtulup bir başka işgalin altına girerken Estonya'nın bağımsızlığını yeniden tesis ettiğini ilan etti ve anayasal düzeni yeniden kurmaya çalıştı. Bu, 1918'de kurulan Estonya Cumhuriyeti'ni 1991'de yeniden bağımsızlığını kazanan Estonya Cumhuriyeti'ne bağlayan önemli düğüm noktalarından biridir.

Estonya Cumhuriyeti 1940'ta sona ermiş ve 1991'de yeni bir devlet kurulmuş olsaydı, Estonya devletine bakış açısı tamamen farklı olurdu. Devlet sürekliliği ise başka bir şey söyler: işgal, Estonya devletinin fiili egemenliğini kesintiye uğrattı ama Estonya Cumhuriyeti'ni sona erdirmedi. Bu nedenle sürekliliğin korunmasına yönelik her adım büyük önem taşır.

Parlamento tarihe son noktayı koymamalı

Hussar, tam da bu açıdan geçen hafta Riigikogu'da yapılan oylamanın kendisinde ciddi soru işaretleri doğurduğunu belirtti. 1934 olaylarının elbette eleştirel biçimde incelenebileceğini, tartışılabileceğini ve değerlendirilebileceğini, ancak parlamentonun ülke tarihine ve tarihsel bir olaya, bir tarih yorumunu zorunlu hale getirebilecek şekilde nihai siyasi değerlendirme yapmaması gerektiğini savundu.

Hussar'a göre Riigikogu'nun görevi bugünkü Estonya adına yasa ve karar üretmek, tarihçilerin görevi ise geçmişi araştırmaktır. Tarih üzerine tartışılabileceğini ve tartışılması gerektiğini, ancak tarihsel bilginin parlamento çoğunluğuyla nihai olarak sabitlenmeye çalışılmaması gerektiğini vurguladı. 1934 olaylarının nedenleri, sonuçları ve sonraki olaylarla bağlantılarının hâlâ tarihsel araştırmaya ihtiyaç duyduğunu ifade etti.

Ayrıca Estonya'nın bağımsızlığını kaybetmesinin tek bir iç siyasi olaya indirgenmesinin doğru olmadığını belirtti. Estonya bağımsızlığının yok edilmesindeki belirleyici adımın Molotov-Ribbentrop Paktı ve gizli protokolleri, bunlara dayanarak Sovyetler Birliği'nin Estonya'ya dayattığı işgal olduğunu yazdı. Bu görüşüyle, parlamento kürsüsünden konuşan meslektaşı Eerik-Niiles Kross'a katıldığını dile getirdi. Kross, partilerin faaliyetlerinin durdurulmasını, basının sansürlenmesini veya parlamentosunun sessizliğe gömülmesini meşru gösterme çağrısı yapmadığını, ancak parlamentonun 92 yıl sonra tek bir tarihsel yorumu benimseyip ona devlet mührü basmaması gerektiğini söylemişti.

Hussar, Estonya'nın devlet sürekliliğini anlamak için tarihin bir bütün olarak ele alınması gerektiğini vurguladı. İşgal gücünün amacının yalnızca Estonya devlet kurumlarını yok etmek olmadığını, Estonya Cumhuriyeti'nin devlet hafızasını ve sürekliliğini taşıyan insanların da yok edildiğini belirtti. Estonya'da kalan devlet ve parlamento görevlilerinin tutuklandığını, hapsedildiğini, sürgüne gönderildiğini ve öldürüldüğünü hatırlattı. Bu kişilerin yok edilmesiyle bağımsız Estonya Cumhuriyeti ile gelecek nesiller arasındaki bağın koparılmaya çalışıldığını ifade etti.

Bu nedenle tarihsel hafıza ve devlet sürekliliğinin bugünü de ilgilendirdiğini belirten Hussar, tarihin araştırılması, tartışılması ve yeni kaynaklar ortaya çıktığında gerektiğinde yeniden değerlendirilmesi gerektiğini yazdı. Estonya devletinin sürekliliğinin tek bir parlamento döneminin oy çokluğuna bağlı olamayacağını vurgulayan Hussar, görevlerinin bu devleti hafızası, tarihi ve sürekliliğiyle birlikte gelecek nesle devretmek olduğunu sözlerine ekledi.