Estonya'da miras koruma öncüsü Fredi Tomps 98 yaşında vefat etti

Estonya'da kültür mirası koruma alanının önde gelen isimlerinden Fredi Tomps, 98 yaşında hayatını kaybetti. 98 yıllık ömrü boyunca Estonya'nın tarihi ve kültürel mirasının korunmasına önemli katkılar sağlayan Tomps, savaş öncesi Estonya'yı hatırlayan son kuşaklardan biriydi.

Tomps, 1948 yılında Tallinn Politeknik Enstitüsü'nde mimarlık öğrencisiyken Niguliste kilisesi kalıntılarının korunması için düzenlenen çalışmalara katılarak miras koruma alanındaki ilk pratik deneyimini kazandı. Doğası gereği meraklı ve girişken bir kişiliğe sahip olan Tomps, Estonya'nın dört bir yanında iz bıraktı.

Estonya'nın dört bir yanında iz bıraktı

Fredi Tomps, Estonya Açık Hava Müzesi'nin kurulması, bu alanın planlanması ve müzenin 1964'te açılışından önce ilk binaların, özellikle Sassi-Jaani çiftliğinin taşınmasıyla yakından ilgilendi. 1966'da Tallinn eski kentinin miras koruma alanının hazırlanmasında yer aldı ve 1973'te dokuz Estonya eski kentinin koruma altına alınmasında öncü isimlerden biri oldu. Tammsaare Vargamäe Müzesi'nin kurulması için de çaba gösterdi.

Tomps, 1971'de Lahemaa Milli Parkı'nın kurulmasına katkıda bulunmaktan büyük gurur duyuyordu. Milli parkta doğanın insan yapımı mirastan ayrı tutulamayacağı anlayışının yerleşmesine yardımcı oldu. Onun "doğa ve yapıların uyumu ile doğayı gözetme" ilkesi bugün Lahemaa'da hâlâ geçerliliğini koruyor. Onun öncülüğünde Lahemaa'nın tarihi mimarisi değer kazandı ve restore edilmeye başlandı. Palmse, Sagadi, Vihula ve Kolga malikanelerinin yanı sıra köylerin yapı mirası ve Lahemaa'ya özgü yapı tarzının sürmesi onun için önemliydi. Lahemaa, Estonya malikane mirasının araştırılması ve korunmasına ivme kazandırdı. Tomps, 2024'te bile Palmse düşünce atölyesinde Lahemaa çiftlik mimarisinin geçmişi ve geleceğini tartıştı, Sagadi'de anı kitabını tanıttı.

Fredi Tomps'ın çabalarıyla 1969'da Vabariiklik Arhitektuurimälestiste Kaitse Inspektsioon (VAMKİ — Cumhuriyet Mimari Anıtları Koruma Müfettişliği) kuruldu. Bu kurum, 1993'te Muinsuskaitseamet (Miras Koruma Dairesi) oluşturulana kadar Estonya'da miras koruma işlerini yürüttü. Tomps, yüksek makamların kapısını çalma cesaretine sahipti ve VAMKİ, görüşlerine saygı duyulan bir kurum haline geldi. VAMKİ ve kardeş kuruluşları, ulusal hafıza ve değerlerle ilgilenmekle kalmadı, siyasi olarak baskı gören birçok Estonyalıya da iş imkânı sağladı.

İşgal yılları boyunca Estonya kiliselerine de destek veren Tomps'ın projesiyle 2009'da Nõmme Lunastaja Kilisesi restore edildi. Bu yıl 25. yıl dönümünü kutlayan Pirita Birgitten Manastırı'nın yeniden doğuşuna verdiği destek özellikle önemliydi. Bu katkısından dolayı Vatikan'da Papa II. Johannes Paulus ile şahsen görüşme fırsatı buldu.

Fredi Tomps, mimar kimliğini de ihmal etmedi. 1980'lerde Rakvere Kalesi restorasyon ve Sagadi malikanesi yeniden yapım projelerini hazırladı; yeni binyılda Saka malikanesi restorasyon projesini de üstlendi. Miras koruma ve kültürel mirasın önemi konusunda etkileyici ve ikna edici bir şekilde konuşabiliyordu.

Tomps, Estonya'yı yurt dışında tanıtan ve temsil eden bir isimdi. 1971'de uluslararası miras koruma uzmanları örgütü ICOMOS'a katılma hakkı kazanan ilk Estonyalı oldu. 1985'te Estonya'da ICOMOS'un temsilî bir kolokyumuna ev sahipliği yapıldı. 1990'da Estonya, Letonya ve Litvanya miras koruma yöneticileri bağımsız ICOMOS Baltık Komitesi'ni kurdu.

Fredi Tomps, hem işgal hem de bağımsızlık dönemlerinde tanındı ve ödüllendirildi. Kuressaare eski kentinin restorasyonu için Estonya SSC Yüksek Sovyeti Prezidyumu onur belgesi aldı; Estonya Doğa Koruma ve Ormancılık Bakanlığı tarafından doğa korumaya desteği için gümüş meşe yaprağı madalyasıyla ödüllendirildi. Valgetähe III. sınıf nişanı ve Lahemaa Milli Parkı altın madalyası verildi.

Estonya Kültür Vakfı, Nõmme Lunastaja Kilisesi'ni yılın en iyi restorasyon projesi tasarımcısı olarak ödüllendirdi ve kendisine mimarlık dalında yaşam boyu başarı ödülü verildi. 2018'den beri ICOMOS Estonya onursal üyesiydi. Tomps, sorunlar karşısında korkmamak, zorluklardan kaçmamak ve ilkeleri koruyarak çözüm bulmak gerektiğine inanıyordu.