Estonya'da gençler izinsiz binalara ve altyapı tesislerine giriyor

Estonya'da son yıllarda sosyal medyada hızla yayılan bir akım, gençlerin izinsiz olarak terk edilmiş binalara ve altyapı tesislerine girmesine neden oluyor. ERR Uudised'in haber programı "Pealtnägija"nın ele aldığı konuya göre, gençler birbirlerini geride bırakmak için boş evlere ve yeterince korunmayan tesislere giriyor, burada tehlikeli gösteriler yapıyor. Uzmanlar, bu durumun bir yandan vandalizm ve hırsızlıkla bağlantılı olduğunu, diğer yandan aşırı durumlarda gençlerin hibrit savaşta kullanılabileceği uyarısında bulunuyor.

Haberde, Tallinn'deki eski Harju maakohus (Harju bölge mahkemesi) binası, boşaltılan Swedbank genel merkezi, Viimsi kış bahçesi, Paldiski nükleer tesisi ve Valgjärve'deki Levira televizyon ve iletişim direği gibi yerlerden paylaşılan videolar örnek gösteriliyor. Kuzey Polis Müdürlüğü'ne bağlı Ida-Harju soruşturma birimi yöneticisi Anders Allandi, "Öncelikle insanların erişiminin olmadığı yerler bulunmaya çalışılıyor. Sonra bu yerler filme alınıyor; videoda giriş yönteminin özellikle zor olması daha da etkileyici oluyor" dedi.

Tallinn'in Hiiu bölgesinde yaklaşık 20 yıldır boş duran devasa bir elevatör, en popüler mekanlardan biri. IT geçmişi olan Jan-Erik Moon 20 yıldır eski binaları haritalandırıyor; proje bazlı çalışan Raigo Kotkas ise altı yıl önce bu işe merak saldı ve bugün bir YouTube kanalı bile yönetiyor. Uluslararası literatürde "urban exploring" ya da kısaca "urbex" olarak bilinen hobi, Estonya'da başlangıçta ağırlıklı olarak eski askeri yapıların ve sığınakların keşfedilmesi anlamına geliyordu. Jan ve Raigo kendilerini daha çok amatör tarihçi ve fotoğrafçı olarak tanımlıyor, nesnelere kurallara uygun şekilde yaklaşmaya çalıştıklarını vurguluyor. Jan, Hiiu elevatöründe sahiplerinin onayıyla resmi turlar bile düzenlemiş.

Sosyal medyada patlama ve artan güvenlik endişeleri

Jan ve Raigo'yu rahatsız eden nokta, uzun süre Estonya'da ilgililerin sayısının oldukça sınırlı kalmasına karşın son birkaç yılda büyük bir artış yaşanması. Eskiden meraklıları tarih, mimari ve keşif heyecanı motive ederken, şimdi ortalama yaş ciddi biçimde düştü ve karşılıklı üstünlük yarışı başladı.

Habere göre, urbex ilkesel olarak olumsuz bir olgu değil ve daha kurallı davrananlar da var; ancak son dönemde yalnızca TikTok'ta Estonya'daki urbex konusuyla bağlantılı yaklaşık 500 hesap bulunuyor ve bu hesaplara yüklenen binlerce klipte büyük ölçüde gençlerin yasa dışı faaliyetleri yer alıyor. Yüksek yerlerde tırmanma anlamına gelen "roofing" ve tüneller ile yer altı yapılarını inceleyen "digger"lar ayrı alt türler olarak öne çıkıyor.

Polis de belirgin bir artış olduğunu doğruluyor. Allandi, "Her şey müzik okulu, Liivalaia mahkeme binası gibi herkesin gördüğü ve bildiği basit, erişilebilir binalarla başlıyor. Oradan daha ekstrem noktalara geçiliyor. Örneğin direkler, ekskavatörler, çatılar" diye konuştu.

Riigi Kinnisvara Aktsiaselts (RKAS, Estonya Devlet Gayrimenkul Şirketi) satış müdürü Marko Künnapas'a göre, şirketin portföyünde Estonya genelinde yaklaşık 600 arazide toplam bin civarında bina bulunuyor. Bunlar arasında Tallinn'in Kivimäe bölgesinde yaklaşık on yıldır boş duran ve beş binadan oluşan müzik okulu kompleksi de var. Burada çok sayıda izinsiz giriş ve tahribat videosu kaydedildi. RKAS binaları korumak için çaba harcıyor; yatakhane binasının yanında gençlerin "geri bildirimi" okunabiliyor. Künnapas, "Baş ağrısı yaratan tarafı, bunun gerektirdiği kaynak, ortaya çıkan maliyetler ve tek bir nesne için bu maliyetler on binlere ulaşabiliyor" dedi.

Videolardan net bir dinamik ortaya çıkıyor: ilk izinsiz giriş gerçekleşip duyulduktan sonra toplu bir istila ve çöküş yaşanıyor. Örneğin Pärrnu'daki eski Viisnurk fabrikasında bir dönem kayak üretiliyordu. Jan, "Bir noktadan sonra oradaki güvenlik sistemleri tamamen kırıldı ve arşivin tüm içeriği dördüncü kattan merdiven boşluğuna atıldı" dedi. Narva-Jõesuu'daki eski popüler Mereranna sanatoryumu da benzer durumda. Raigo, "Aslında bu yılın başında her şey tamamen düzgündü. İçeri girildi, güvenlik sistemleri dövüldü ve sadece geçen yaz orada tam 14 yangın çıktı" ifadelerini kullandı.

Sosyal medya paylaşım gerektirdiği için, paradoksal biçimde gençler kendi suçlarını belgeliyor. Kaldıraç, taşlama makinesi kullanılan ya da taş duvara çekiçle delik açılan videolar mevcut. Õismäe'deki Sovyet dönemi sığınağı çarpıcı bir örnek; sonunda sahibinin tonlarca beton elemanı önüne yerleştirmekten başka çaresi kalmadı.

Videolarda sahiplere, güvenlik şirketlerine ve hatta polise yönelik tahrikler de yer alıyor. Raigo, "Güvenliğin olduğu yerlerde sözde beş dakika kuralı var; yani beş dakika içinde nesneden kaybolmanız gerekiyor. Sirenler çalarken binanın içinden koşarak geçebilmelisiniz" dedi.

Allandi, olayların muhtemelen yalnızca bir kısmının polise ulaştığını, ulaştığında ise bunun resmi olarak izinsiz giriş sayıldığını, kabahat olduğunu ve para cezasıyla sonuçlanabileceğini belirtiyor. Giriş yapan kişi 14 yaşından küçükse, durum genellikle şüpheli ve ebeveynleriyle yapılan görüşmeyle sınırlı kalıyor.

Ayrı bir konu da hasar gören mülk için tazminat talebi riski. Bir yandan maddi zarar söz konusu; diğer yandan herkesin öne çıkardığı fiziksel tehlikeler var: solunması zararlı küften ölümcül düşme olasılığına kadar. Bir müzik okulu videosunda bir gencin tökezleyip kapı camından uçtuğu görülüyor.

Gençlerin riskli davranışları bir yana, son dönemde "hayati altyapı" olarak nitelendirilebilecek tesislerden giderek daha fazla video geliyor. Ağustos sonundan bir klipte maskeli bir grubun Valgjärve televizyon ve iletişim direğine girdiği görülüyor. Dışarısı hâlâ aydınlık ve bir çalışanın arabası binanın önünde duruyor; bu sırada kişiler çatıda dolaşıyor. Sonunda izinsiz girenler, birçok eve ETV yayını dahil sinyal taşıyan 350 metre yükseklikteki direğin tepesinde gün batımını izliyor.

Urbex meraklılarının sahiplerinin haberi olmadan Iru termik santralinin bacasına tırmandığı, Paldiski nükleer deposuna girdiği, Tallinna Vesi ve iyi korunması gereken birçok Estonya Demiryolları tesisine eriştiği dikkat çekiyor. Geçen hafta Ülemiste'de Rail Baltic terminali inşaatında bir yabancının karanlıkta vinç kabinine tırmandığı bir video yayınlandı.

Uzmanlar, bir yandan mevcut hibrit savaş döneminde videolardan bilgi elde edilebileceği, diğer yandan gençlerin bir tür kötü eylem için kullanılabileceği uyarısında bulunuyor. Allandi, "Bu riskin büyük olabileceğini düşünüyorum; hibrit savaş anlamında dün henüz akla getiremediğimiz pek çok eylem görüyoruz. Bu eylemler muazzam bir hızla gelişiyor ve bu nedenle ne yaptığımız ya da ne yapacağımız konusunda daha da dikkatli olmalıyız" dedi.