Estonya'da cumhurbaşkanının savunma rolü tartışılıyor

Estonya'da seçilen yeni cumhurbaşkanı Ülle Madise, göreve başlamadan önce cumhurbaşkanlığının en simgesel işlevlerinden birini daha etkin kullanmak istediğini duyurdu. Madise, Ulusal Savunma Konseyi'ni daha düzenli toplamak ve bu organın çalışmalarını daha sistemli yürütmek istiyor. Bu plan, cumhurbaşkanının savunma politikasındaki rolünün ne kadar simgesel olduğu sorusunu yeniden gündeme getirdi.

Ulusal Savunma Konseyi, 1933'ten bu yana devlet başkanına danışmanlık yapan bir organ olarak faaliyet gösteriyor. Önce devlet ihtiyar heyeti, ardından cumhurbaşkanına bağlı olarak çalışan konsey, 1992 Anayasası'na da girmiş durumda. Konsey, cumhurbaşkanına savunma konularında danışmanlık yapıyor.

Savunma komutanlığı yetkisi kimde?

Otuz yılı aşkın süre önce Anayasa Meclisi tutanaklarında ulusal savunmanın kim tarafından yönetileceği konusunda temel bir tartışma yaşandı. Tartışmanın merkezinde Savunma Kuvvetleri komutanının kime bağlı olacağı ve yetkinin cumhurbaşkanı, hükümet ile Riigikogu (Estonya parlamentosu) arasında nasıl dengeleneceği sorusu vardı. Masadaki seçeneklerden biri, komutanın Riigikogu tarafından oluşturulan bir ulusal savunma konseyine bağlı olmasını öngörüyordu.

Kabul edilen Anayasa, komutanın emir-komuta zincirini belirsiz bıraktı. Yürütme yetkisi hükümete ait olsa da komutanı cumhurbaşkanının önerisi üzerine Riigikogu atıyordu. Tarihçi Hellar Lill bu belirsiz düzeni, dönemin siyasi liderlerinden birinin demokratik olmayan emeller taşıyabileceği endişesine bağlıyor. Anayasa Meclisi üyesi Liia Hänni de benzer bir değerlendirme yapmıştı.

Bu belirsizlik ilerleyen yıllarda sorunlara yol açtı. 1990'lu ve 2000'li yıllarda savunma ve yetkililerin yetki sınırları konusunda anlaşmazlıklar yaşandı.

2011 yılında yapılan anayasa değişikliğiyle, Savunma Kuvvetleri komutanının cumhurbaşkanının önerisi üzerine Riigikogu tarafından atanmasını öngören hüküm kaldırıldı. Atama yetkisi yasayla hükümete verildi.

O tarihten bu yana küçük ama önemli bir değişiklik daha yapıldı. 1 Ekim'de yürürlüğe giren düzenleme, komutan adayının atanmadan önce Riigikogu Genel Kurulu önüne çıkmasını ve Riigikogu Ulusal Savunma Komisyonu'nun hükümete bağlayıcı onay vermesini gerektiriyor. Ancak bu koşulların ardından hükümet, savunma bakanının önerisi üzerine komutanı atayabiliyor.

Anayasadaki unvan yanıltıcı

Öte yandan Anayasa, cumhurbaşkanını hâlâ "ulusal savunma başkomutanı" olarak tanımlıyor. Bu ifade, 1992 Anayasası'na daha eski bir başkanlık sisteminden taşındı ve yanıltıcı olmayı sürdürüyor.

2011 reformu oldukça dar kapsamlıydı. Anayasa'nın açıklamalı baskısı bile "Cumhurbaşkanının ulusal savunma başkomutanı olarak rolünün öncelikle simgesel ve dengeleyici olduğunu" kabul ediyor. Açıklamalar, mevcut yasaların cumhurbaşkanına bu statüden doğrudan kaynaklanan ayrı bir yetki ya da görev vermediğini de belirtiyor.

Cumhurbaşkanının bazı somut savunma yetkileri de bulunuyor; ancak bunlar büyük ölçüde yedekte tutuluyor. Cumhurbaşkanı, Riigikogu'ya savaş hali, seferberlik veya terhis ilan etmesi yönünde öneride bulunabiliyor. Estonya'ya yönelik bir saldırı durumunda cumhurbaşkanı, Riigikogu kararını beklemeden savaş hali ve seferberlik ilan edebiliyor. Yasa ayrıca Savunma Kuvvetleri veya Savunma Birliği'nin ülke içinde kamu düzeninin sağlanması ve kriz yönetiminde görevlendirilmesi için cumhurbaşkanının onayını gerektiriyor.

Bu yetkiler gerçek, ancak o kadar istisnai durumlara bağlı ki, çoğu kişinin anladığı anlamda fiili bir başkomutanlığa karşılık gelmiyor. Yanıltıcı unvan, Ulusal Savunma Konseyi toplantıları sonrasında kamuoyuna yapılan açıklamalara da biraz daha ağırlık katıyor ve devlet başkanına daha fazla otorite görünümü veriyor. Soru, seçilen cumhurbaşkanı Ülle Madise ile deneyimli yeni güvenlik ve dış politika ekibinin bu simgesel rolü nasıl oynayacağı.

Madise, Ulusal Savunma Konseyi'nin daha düzenli toplanmasını ve çalışmalarının daha sistemli yürütülmesini kapsamlı güvenliğin geliştirilmesi ihtiyacına bağlıyor. Kapsamlı güvenlik planlamasından sorumlu devlet sekreteri ile Cumhurbaşkanlığı Ofisi'nin bu konuda ortak çıkarı bulunuyor. Riigikogu Ulusal Savunma Komisyonu ise kapsamlı ulusal savunmaya fazla istekli görünmüyor; Hükümet Ofisi'nin daha geniş güvenlik konularının daha sık tartışılması yönündeki önerilerine rağmen komisyon ağırlıklı olarak askeri savunmayla ilgileniyor.

Konseyin geçmişte ne sıklıkla toplandığı da tartışmanın parçası. Eski cumhurbaşkanları Toomas Hendrik Ilves ve Kersti Kaljulaid dönemlerinde en yoğun yıllarda konsey yılda dört kez toplandı. Yani üç aylık toplantı takvimi yeni değil; yeni olan bu takvimin sürdürülmesi olur. Bu da cumhurbaşkanı üzerinde daha geniş bir konu yelpazesi seçme ve kapsamlı güvenlik konularını başbakan, Riigikogu başkanı ile Dış İlişkiler ve Ulusal Savunma komisyonu başkanlarına daha sık ve daha derinlemesine taşıma baskısı yaratır.