Elering: 2035'e kadar 2100 megavat ayarlanabilir güç gerekiyor

Elektrik güvenliğini sağlama planları yapan Estonya'da uzun vadeli enerji sisteminin geliştirilmesinde güvenlik durumunun değiştiği ve daha büyük rezerv, yedekleme ve yatırım gerektiği belirtiliyor. Elektriğin soğuk, rüzgarsız dönemlerde ve kriz koşullarında bile erişilebilir olması, toplam maliyetin hane ve işletmeler için taşınabilir kalması gerekiyor. Bu ilkeler, Estonya'nın enerji planının pratik kriterleri olarak öne çıkıyor.

Tartışmalarda yine enerji projelerini kimin seçeceği ve bunların başlatılmasından kimin sorumlu olacağı sorusu gündeme geldi. Çalışan bir enerji sistemi, bir dizi yetkili katılımcının koordineli eylemlerinin sonucudur. Bu yılın başında onaylanan 2035'e kadar enerji sektörünün uzun vadeli gelişme stratejisi (ENMAK 2035), enerji sisteminin gelişim ilkelerini, yönlerini ve göstergelerini belirliyor.

Elering ([Estonya] Elektrik İletim Şebekesi İşletmecisi) enerji sisteminin genel ihtiyaçlarını değerlendirip ana şebekeyi geliştiriyor, dağıtım şebekesi işletmeleri yerel ağları geliştiriyor, yerel yönetimler planlama kararları alıyor, işletmeler ise projeleri geliştirip yatırım kararlarını veriyor. Devlet adımları, piyasanın tek başına gerekli çözümü sunmadığı yerlerdeki boşlukları dolduruyor.

Her kararın bir zamanı ve bir sorumlu uygulayıcısı vardır. Devlet katılımı gerektiren bir çözüm için hacim, zamanlama ve finansman yöntemine ilişkin bağlayıcı karar; ihtiyaç, maliyet, finansman ve devlet yardımı imkânları yeterince netleştiğinde alınabilir. Estonya'nın konumu başlangıçta güçlüdür: Dünya Ekonomik Forumu Estonya'yı küresel enerji geçişi endeksinde dördüncü sıraya koymuş, Dünya Enerji Konseyi ise enerji sistemini güvenilirlik, erişilebilirlik ve çevresellik dengesinde dünyada yedinci sıraya yerleştirmiştir. Yine de iç tartışmalarda bu sağlam temel, güncel sorunların gölgesinde sık sık kayboluyor.

Yenilenebilir enerji ihalesinde 990 gigavat-saatlik başvuru

Uzun vadeli enerji sistemi planlamasında güvenlik durumunun değiştiği dikkate alınmalı: daha büyük rezervler, daha fazla yedekleme ve daha kapsamlı yatırımlar gerekiyor. Üretim daha merkeziyetsiz olmalı, altyapı daha iyi korunmalı ve Estonya'da dış bağlantılarda kesinti olsa bile işleyebilme kapasitesi yeterli düzeyde tutulmalı. Ayrıca yaşlı şeyl enerji bloklarının önemli bir kısmı yaşam döngüsünün son aşamasına yaklaşmış durumda.

Yenilenebilir elektrik alımına ilişkin altıncı ihaleye yedi işletmeden dokuz başvuru geldi. Yarışmada rüzgâr parkı geliştiricileri talep ettikleri destek miktarına göre yarıştı. Başvuruların toplam hacmi yılda 990 gigavat-saat oldu; bu, Estonya'nın mevcut yıllık elektrik tüketiminin yaklaşık yüzde 12'sine denk geliyor. Bu, Estonya tarihinin en büyük yenilenebilir elektrik ihalesinde güçlü bir ara sonuç olarak değerlendiriliyor. Elering, başvuruların gerekliliklere uygunluğunu kontrol edecek, nihai sonuçları hükümet onaylayacak. Altıncı ihale, kalkınma stratejisinde öngörülen devlet destekli yenilenebilir elektrik alımı aşamasını tamamlıyor; bundan sonraki gelişmenin işletme sübvansiyonu gerektirmeyen piyasa yatırımlarına dayanması gerekiyor.

Başvuru yapılması, yeni üretim kapasitelerinin hazır olduğu anlamına gelmiyor. Bu aşamaya gelmek için geliştiricilerin izin prosedürlerini, şebeke bağlantısını tamamlaması ve yatırım kararlarını alması gerekiyor. Yeni kapasitelerin hızlı devreye alınması titiz bir ön çalışmayı gerektiriyor. Litvanya'da 2023-2025 yıllarında kara rüzgâr parklarının yüksek inşaat hızı, yıllar önce başlayan planlama, izin ve finansman çalışmalarına dayanıyordu.

Düzenlenebilir kapasite ve kriz dayanıklılığı

Düzenlenebilir kapasitenin sağlanması, enerji arz güvenliği alanında ayrı bir görev. Eskiden bu potansiyeli ağırlıklı olarak şeyl santralleri sağlıyordu; ancak bugün ömürlerini dolduruyor ve piyasa rekabetinde geri kalıyor. Elering'in değerlendirmesine göre Estonya'nın 2035'e kadar yaklaşık 2100 megavat düzenlenebilir kapasiteye ihtiyacı olacak. Bu ihtiyaç hem mevcut hem yeni santrallerle, hem de enerji depolama sistemleriyle karşılanacak. Yeni düzenlenebilir santraller hem artan talebi karşılamak hem de amortismana giren santrallerin yerini almak için gerekli. Elering bu değerlendirmeyi her yıl güncelliyor; çünkü tüketim düzeyi, depolama, esneklik, dış bağlantılar ve mevcut santrallerin durumu sonuçları etkiliyor. Bu rakamlar, on yıl sonrası için bağlayıcı bir sipariş değil, sonraki kararlar için bir referans niteliğinde.

Kriz dayanıklılığı yalnızca elektrik şebekeleriyle sınırlı değil: gaz altyapısı, sıvı yakıt stokları, tedarik zincirleri ve ısı tedariki de benzer ilgiyi gerektiriyor. Doğrudan kriz hazırlığı kapsamında Elering, 2026-2030 döneminde olağan sermaye yatırımlarının üzerine 200 milyon avrodan fazla yatırım yapmayı planlıyor. Elektrilevi (Estonya'nın dağıtım şebekesi işletmecisi) tahminlerine göre ise önümüzdeki on yılda dağıtım şebekesinin kriz dayanıklılığı yatırım ihtiyacı yaklaşık 350 milyon avro olacak. Toplumun kesintisiz işleyişi için elektrik arzının teknolojik zincirin her aşamasında güvenilir şekilde korunması ve hızla yeniden sağlanabilmesi gerekiyor.

Kaçınılmaz sistem ihtiyaçlarının yanı sıra ekonomik büyüme projelerinin ayrıca değerlendirilmesi gerekiyor. Ölçek ve hedeflere bağlı olarak deniz üstü rüzgâr parkı, nükleer santral veya hidroakümülasyon santrali bu kapsamda olabilir. Estonya ölçeğinde bunlar son derece büyük yatırımlar; ürün veya kapasiteleri iç pazarın mevcut ihtiyaçlarını aşıyor ya da sermaye maliyetleri ekonomimiz için çok yüksek. Her biri enerji sistemine katkı sağlayabilir; ancak tüm projenin hacimleri otomatik olarak Estonya'nın mevcut elektrik tüketimiyle gerekçelendirilemez.

Birleşik Krallık örneği oranları anlamaya yardımcı oluyor. 2025'te Birleşik Krallık'ta elektrik talebi yaklaşık 323 teravat-saat iken Estonya'da 8,3 teravat-saat tüketildi. Fark yaklaşık 39 kat. Bir gigavatlık deniz üstü rüzgâr parkı yılda yaklaşık dört teravat-saat üretirse, bu Estonya'da mevcut yıllık tüketimin neredeyse yarısına, Birleşik Krallık'ta ise yaklaşık yüzde 1,2'sine denk gelir. Bu nedenle Birleşik Krallık'taki çok gigavatlı ihale takvimi Estonya gerçeklerine birebir taşınamaz. Büyüme projesi, ürünü Estonya iç pazarının ihtiyaçlarını aşsa bile gerekçelendirilebilir. Devlet katılımını haklı çıkarmak için girişimin Estonya ekonomisini canlandırabildiği, yeni bir sektörün temelini atabildiği, ihracatı artırabildiği, iş imkânı ve vergi geliri sağlayabildiği kanıtlanmalıdır. Bu tür etki, devlet için ortaya çıkacak maliyet ve risklerle karşılaştırılmalıdır. Bağlayıcı bir katılım kararından önce projenin bağımsız teknik ve mali incelemesi yapılmalıdır. Geliştirici projeye dair kapsamlı veri sunmak, bağımsız değerlendirici ise projenin uygulanabilirliğini denetlemekle yükümlü. Bu hazırlık paralel yürütülebilir; ancak nihai karar, projeye ihtiyaç, uygulanabilirlik, maliyet, gelir ve riskler yeterince netleştiğinde alınabilir.