Bilim insanları erken yumurtalık yetmezliğinin genetik nedenini araştırdı

Estonyalı bilim insanları, nedeni daha önce bilinmeyen erken yumurtalık yetmezliği (POI) yaşayan her sekiz kadından birinde genetik bir neden tespit etti. Tartu Üniversitesi öncülüğünde yürütülen kapsamlı genetik analiz, aynı verilerden farklı tipte hastalığa neden olan değişikliklerin belirlenebileceğini gösterdi.

POI, halk arasında bazen erken menopoz olarak da adlandırılıyor ve yumurtalıkların normal işlevinin 40 yaşından önce bozulması anlamına geliyor. Tahmini olarak kadınların yüzde 1-3,5'ini etkileyen bu durum; adet düzensizliklerine, kısırlığa ve uzun vadede kemik erimesi ile kalp-damar hastalıkları gibi sağlık sorunlarına yol açabiliyor.

Araştırmanın kapsamı ve yöntemi

Tartu Üniversitesi İnsan Genetiği Araştırma Görevlisi Anu Valkna, genetik faktörlerin POI gelişiminde önemli rol oynadığını ancak birçok kadında hastalığın kesin nedeninin bilinmediğini belirtti. Valkna, "POI'nin çok farklı genetik nedenleri olabilir. Mevcut tanı yöntemlerinde iyi bilinen birkaç neden ayrı testlerle aranıyor, bu nedenle tek bir test her zaman hastanın genetik yapısı hakkında tam bir resim vermiyor. Daha kapsamlı bir genetik testin tek seferde daha fazla bilgi sağlayıp sağlayamayacağını merak ettik" dedi.

Araştırmaya, daha önce nedeni bilinmeyen POI tanısı konmuş 51 Estonyalı kadın dahil edildi. Tartu Üniversitesi, Tartu Üniversitesi Kliniği ve Ida-Tallinna Merkez Hastanesi'nden bilim insanları, insan genomunun protein kodlayan bölgelerini aynı anda inceleyen ekzom dizileme yöntemini kullandı. Araştırmacılar, kısırlıkla ilişkili 288 geni aynı anda analiz etti ve ayrıca ekzom verilerinde normalde farklı yöntemlerle araştırılan daha büyük DNA parçalarının kayıplarını ve kazanımlarını da aradı.

Her sekiz kadından birinde genetik neden bulundu

Çalışmada, daha önceki testlerle nedeni bulunamayan kadınların yüzde 12'sinde kesin bir genetik neden tespit edildi. Hastalığa neden olan değişiklikler hem tek genlerde hem de büyük DNA parçalarının kaybı olarak bulundu ve her iki değişiklik türü de tanıya benzer oranda katkı sağladı.

Valkna, "Bizim için en önemli sonuçlardan biri buydu. Büyük DNA değişikliklerinin ekzom verilerinden aranması POI tanısında henüz yaygın olarak kullanılmıyor, ancak çalışmamızda bunlar tek genlerde bulunan hastalığa neden olan değişiklikler kadar sık tanı sağladı. Yani gerekli bilgilerin bir kısmı zaten mevcut – önemli olan bu verileri nasıl arayacağını bilmek" ifadelerini kullandı.

Genetik tanı alma olasılığı hastalığın türüne göre de değişiyordu. Hiç adet görmemiş (primer amenore) kadınlarda genetik neden, adetleri normal başlayıp sonradan bozulan kadınlara göre çok daha sık bulundu (yüzde 56'ya karşılık yüzde 2). Bu durum, genetik test sonuçlarının yorumlanmasında hastanın klinik tablosunun dikkate alınması gerektiğini destekliyor.

Genetik tanı aile üyeleri için de önem taşıyor

Genetik tanı, hastanın ailesi için de faydalı olabilir. Bir hastada tespit edilen TP63 genindeki değişiklik, kendisi de POI tanısı alan iki kız kardeşinde de bulundu. Bu tür bulgular, diğer aile üyelerinin riskini değerlendirmeye ve genetik sorun kendilerinde ortaya çıkmadan önce aile planlaması konusunda bilgi sahibi olmalarına yardımcı olabilir.

Araştırmanın en yeni amaçlarından biri, kadın ve erkek kısırlığının genetik nedenlerinin ne kadar örtüştüğünü incelemekti. Çalışmada, seyrek adet gören bir kadında ve sperm üretim bozukluğu olan bir erkekte aynı NR2F2 gen varyantı bulundu. Valkna, "Aynı gen değişikliği kadında yumurtalık fonksiyon bozukluğu, erkekte ise örneğin çok düşük sperm sayısı olarak ortaya çıkabilir. Bu, kadın ve erkek kısırlığının genetik olarak her zaman iki ayrı sorun olmadığını, aynı genetik bozukluğun farklı belirtileri olabileceğini gösteriyor. Kadında kısırlığın genetik nedenini bulursak, bu onun erkek akrabalarının üreme sağlığı hakkında da önemli bilgiler verebilir" dedi.

Gelecekte tek bir genetik testten daha fazla bilgi alınabileceğini belirten Valkna, genetik bir nedenin bulunmasının her gen değişikliği için ayrı bir tedavi olduğu anlamına gelmediğini vurguladı. Ancak doğru tanı, hastalığın nedenini anlamaya, aile üyeleri için riski değerlendirmeye ve bazı durumlarda diğer olası sağlık risklerine dikkat çekmeye yardımcı olabilir.

Ekzom dizilemenin önemli bir avantajı, mevcut verilerin gelecekte yeniden analiz edilebilmesi. Valkna, "Genetik hızla ilerliyor ve bugün anlamını bilmediğimiz bir gen veya varyant, birkaç yıl içinde kesin olarak hastalıkla ilişkilendirilebilir. Bugünkü nedeni bilinmeyen tanı nihai bir cevap olmayabilir. Bazı hastalarda hastalığın genetik nedeni, gelecekte mevcut veriler yeniden analiz edilerek ortaya çıkarılabilir" şeklinde konuştu.

Çalışmanın bazı kısıtlılıkları da mevcut. Analiz edilen POI hastası sayısı nispeten az ve sonuçların doğrulanması için daha büyük ve çeşitli hasta gruplarına ihtiyaç var. Ayrıca genetik bulguların analiz ve yorumlanma ilkelerinin daha da standart hale getirilmesi gerekiyor. Valkna'ya göre sonuçlar, ekzom verilerinin POI tanısında daha kapsamlı kullanılabileceğini gösteriyor. "Bir sonraki önemli adım, genetik bilginin yalnızca hastalığın nedenini bulmamıza yardımcı olması değil, aynı zamanda hastalığın seyrini, doğurganlığı ve diğer sağlık risklerini daha iyi değerlendirmemize ve hastaya daha kişiselleştirilmiş danışmanlık sunmamıza olanak sağlamasıdır" dedi.