Bakan işgal dönemi binalarına koruma kaldırılmasını önerdi

Estonya Adalet Bakanı Liisa-Ly Pakosta (Eesti 200), 1940-1991 yılları arasında inşa edilen ve işgal sembolleri taşıyan binaların devlet korumasından çıkarılmasına imkân tanıyacak bir öneri sundu. Estonya bu dönem boyunca sırasıyla Sovyet, Nazi ve yeniden Sovyet işgali altında kaldı.

Bakanın önerisi, 2023'teki cumhurbaşkanlığı vetosundan bu yana tıkanan "Kızıl" anıtlara ilişkin mevzuattaki kilitlenmeyi çözmeyi ve bina sahiplerine daha fazla serbestlik tanımayı amaçlıyor.

Riigikogu komitesinde bekleyen tasarı

Pakosta, hükümete gönderdiği öneride, Riigikogu (Estonya Parlamentosu) Ekonomik İşler Komitesi'nde görüşülen Yapı Kanunu'nu uygulayan yasa tasarısında Mart 2025'ten bu yana ilerleme kaydedilmediğini belirtti.

Pakosta durumu aşmak için yeni bir yaklaşım önerdi. Temmuz ayında Riigikogu'ya bir öneri gönderdiğini belirten bakan, Miras Koruma Yasası'nın 10. maddesinin, işgal döneminde inşa edilen ve işgal sembolleri taşıyan bina ve yapıların devlet koruması altına alınmamasını sağlayacak bir istisna ile değiştirilmesini teklif etti.

Bakanın tasarıya eklenmesini önerdiği paragraf şöyle: "Estonya'nın 16 Haziran 1940 ile 20 Ağustos 1991 arasındaki işgali sırasında inşa edilen, nefreti körükleyen ya da metni, sembolleri, görselleri veya başka biçimde bir işgal rejimine, saldırı eylemine, soykırıma, insanlığa karşı suça veya savaş suçuna destek ifade eden binalar devlet koruması altına alınmayacaktır."

Yasa değişikliği sahiplere ne sağlayacak?

Bakan önerisini, kültürel değer taşıyan objelerin Estonya'nın kültürel mirasının en değerli bölümünü temsil etmesi gerektiği gerekçesiyle savundu. Pakosta, "İşgal altındayken inşa edilen ve nefreti körükleyen ya da bir işgal rejimine, saldırı eylemine, soykırıma, insanlığa karşı suça veya savaş suçuna destek ifade eden bu tür binalar, kültürel mirasın en değerli parçaları arasında yer almaz" dedi.

Yasa değişikliğinin yürürlüğe girmesi, bina sahiplerine yapıyla ilgili ne yapacaklarına karar verme serbestliği tanıyacak. Bakan, "Değişiklik sonrasında ilgili alandan sorumlu bakan, bir anıtın devlet koruması kriterlerini karşılamaması durumunda anıt statüsünün iptal edilebileceğine dair Miras Koruma Yasası hükmü uyarınca ve Miras Konseyi'nin görüşünü aldıktan sonra, devlet koruması kriterlerini karşılamayan bir binanın anıt statüsünü yönergeyle iptal edebilecek. Bina sahibi daha sonra örneğin işgal sembollerini kaldırarak veya örterek binanın geleceğine karar verebilecek" diye açıkladı.

Pakosta, "Önerilen değişikliğin uzun süredir tıkanan tasarıya gerekli çözümü sunduğuna ve kamusal alanda işgal sembollerine ilişkin açık bir düzenleme sağlanmasına yardımcı olacağına inanıyorum" ifadelerini kullandı.

İşgal sembolleri taşıyan binaların ve sözde Kızıl anıtların kaldırılmasını düzenleyen mevzuata ilişkin anlaşmazlık 2022'den bu yana sürüyor. O yılın sonbaharında hükümet, Yapı Kanunu, Yapı Kanunu'nu Uygulayan Yasa ve Planlama Yasası ile Devlet Varlıkları Yasası'nda değişiklik öngören bir tasarıyı (başlangıçta 746 SE) gündeme getirdi. Riigikogu tasarıyı Şubat 2023'te kabul etti, ancak bir ay sonra Cumhurbaşkanı Alar Karis yasal netlik eksikliği gerekçesiyle tasarıyı onaylamadı. Vetonun ardından tasarı (746 UA adıyla) yeniden görüşülmek üzere parlamentoya döndü, ancak ardından Ekonomik İşler Komitesi'nde tıkandı.

Şubat 2022'de başlayan Rusya'nın Ukrayna'ya yönelik geniş çaplı işgali, Sovyet dönemi anıtlarının, heykellerin, savaş mezarlarının, fresklerin, bina detaylarının ve diğer süslemelerin statüsünü gündeme taşıdı; bunların birçoğu kaldırıldı veya üzeri örtüldü. Savaş mezarları söz konusu olduğunda, insan kalıntılarına özen gösteriliyor; örneğin bunlar ayrı bir yerde yeniden defnediliyor.