Arukasklar terk edilmiş tarım topraklarını ağır metallerden temizliyor

Estonya Yaşam Bilimleri Üniversitesi (Eesti Maaülikool) araştırmacılarının yakın tarihli bir çalışması, eski tarım arazilerine dikilen arukaskların (beyaz huş) topraktaki zararlı ağır metalleri etkili bir şekilde emdiğini gösterdi. Tarımsal kullanımdan çıkmış arazilerin ağaçlandırılmasının hem toprağı temizleyebileceğini hem de kereste ve karbon tutumu gibi ek faydalar sağlayabileceğini ortaya koyan araştırma, Environmental Monitoring and Assessment dergisinde yayımlandı.

Toprakta biriken metaller ve huş ağaçlarının rolü

Tarım yapılan alanlarda gübreleme, kireçleme ve bitki koruma ürünleri kullanımı yaygın. Bu uygulamalar zamanla toprakta uzun süre kalabilen ve ekosistemin işleyişini olumsuz etkileyebilen ağır metallerin birikmesine yol açıyor. Arazi tarımsal üretimden çıktığında, topraktan metalleri uzaklaştıracak ağaçlar dikmek bir çözüm olarak öne çıkıyor.

Araştırmada, 11 tarla veya çayıra dikilmiş arukask meşceresi, dikimden 20 yıldan fazla süre sonra incelendi. Toprakta ve ağaç kabuklarında krom, bakır, demir, manganez ve çinko içeriği ölçüldü; farklı yaşlardaki odun dokuları da analiz edildi. Sonuçlar, huş ağaçlarının topraktaki metalleri oldukça başarılı bir şekilde bünyesine aldığını gösterdi. Ağaçlar kesilip odunları alandan uzaklaştırıldığında toprak metallerden arındırılabiliyor.

Ancak analizler, ağaçların tüm metalleri aynı oranda depolamadığını ortaya koydu. Özellikle çinko ve manganez, ağaç kabuğunda belirgin şekilde birikiyor. Araştırmacılar, ağaçların ne kadar metal bağladığının yalnızca toprağın yüzey katmanındaki metal içeriğine bağlı olmadığını; toprak asitliği ile fosfor ve potasyum içeriğinin de bu süreci etkilediğini belirledi.

Genç ağaçlar metalleri daha fazla emiyor

Çalışma, huş ağaçlarının hızlı büyümesi ve yüksek verimliliği nedeniyle eski tarım topraklarına dikim için uygun bir tür olduğunu doğruluyor; ağaçlar topraktaki yüksek metal konsantrasyonlarıyla iyi başa çıkabiliyor. Ölçümler, topraktaki daha yüksek metal içeriğinin huşların büyümesini önemli ölçüde engellemediğini gösterdi. Yine de yazarlar, bunun metallerin hiçbir etkisi olmadığı anlamına gelmediğini vurguluyor: Bu çalışmada ölçülen düzeyler ağaç büyümesine zarar veren eşiğin altında kalmış olabilir; daha güçlü kirlilik durumunda büyüme olumsuz etkilenebilir. Önceki sonuçlara göre, arukask meşcereleri benzer yaştaki hibrit kavak plantasyonlarına kıyasla topraktan genel olarak daha fazla metal uzaklaştırdı.

Ağaçların farklı büyüme evrelerindeki metal alımı da karşılaştırıldı. En etkili alımın gençlik döneminde gerçekleştiği; ilk on yılda oluşan odunun sonraki yıllarda büyüyen odundan daha fazla ağır metal içerdiği görüldü. Araştırmacılar bunu genç ağaçların daha aktif büyümesi ve kütlelerine oranla daha yüksek besin ihtiyacına bağlıyor.

Tüm deneme meşcereleri verimli mineral topraklarda, orman gülü, mayıs çiçeği ve mayıs çiçeği-yaban mersini yetişme ortamı tiplerinde bulunuyordu. İncelenen metallerin topraktaki derişimleri yetişme ortamı tipine göre farklılık gösterse de bu farklar istatistiksel olarak anlamlı değildi. Topraklarda en çok demir ve manganeze rastlandı; diğer elementler daha az bulundu. Araştırmacılara göre çinko, bakır ve krom derişimleri Estonya mevzuatında öngörülen sınır değerlerin altında kaldı ve incelenen toprakların çevresel durumu iyi olarak değerlendirildi.

Yazarlar, çalışmanın pratik faydalarına da dikkat çekiyor. Estonya'da odunsu biyokütle önemli bir biyoenerji hammaddesi olduğundan kimyasal bileşiminin bilinmesi kritik. Bazı metallerin derişimleri, ilgili standartta arukask biyokütlesinin yakıt kalitesi için önerilen sınır değerleri aşsa da sonuçlar, eski tarım arazilerinde arukask plantasyonlarının sürdürülebilir şekilde işletilebileceğini gösteriyor.

Makale, Marju Kaivapalu-Kaasik'in 23 Kasım 2026'da Estonya Yaşam Bilimleri Üniversitesi'nde savunulacak doktora tezinin bir parçası. Tez, eski tarım arazilerinde ve tükenmiş petrol şisti ocaklarının döküm alanlarında hibrit kavak ve arukask plantasyonlarında ağır metal alımını ve dağılımını inceliyor. Araştırma, Estonya Bilim Ajansı ve Avrupa Komisyonu Horizon programının ECOLOOP projesi tarafından desteklendi.