Uzman: Yasaklar çocuklarda ekran bağımlılığını çözmüyor

Avrupa Birliği düzeyinde gençlerin sosyal medyaya erişiminin sınırlandırılması yönünde öneriler gündeme gelirken, Estonya okullarında akıllı cihaz kullanımına yönelik kısıtlamalar uygulanıyor. Mikk Artur Mikfelt'e göre bu adımların amacı iyi olsa da, sorunun emir ve yasaklarla çözülebileceğini varsaymak hatalı.

Avrupa Parlamentosu, Kasım 2025'te sosyal medya kullanımına AB genelinde bir yaş sınırı getirilmesi çağrısı yapan bağlayıcı olmayan bir rapor kabul etti. Eylül 2026'da ise Avrupa Komisyonu Başkanı Ursula von der Leyen, gençlerin sosyal medya kullanımını kısıtlamayı amaçlayan bir yaklaşımı tanıttı.

Estonya'da 1 Eylül 2025'ten itibaren okullar, topluluk ve veli konseyiyle işbirliği içinde akıllı cihaz kullanım kurallarını okul iç düzenine yansıtacak ilkeler geliştirmekle yükümlü. Okullar bu düzenlemeye farklı yaklaşıyor; kimi geniş kullanım serbestisi tanırken kimi sıkı kısıtlamalar getiriyor.

Yasaklar davranışı ortadan kaldırmıyor

Mikfelt'e göre aşırı sosyal medya ve akıllı cihaz kullanımının zararlı olabileceği açık. Bu durum dikkati dağıtabilir, sağlıksız alışkanlıklar oluşturabilir ve gencin gelişimi için önemli etkinliklerden zaman çalabilir. Ancak sorun, yasaklamayla bu sorunların kolayca ortadan kaldırılabileceğine inanıldığında başlıyor.

Tarih boyunca çeşitli toplumsal sorunlar yasaklarla çözülmeye çalışıldı. Örneğin ABD'de 1920-1933 arasında alkol üretimi ve satışı yasaktı. Sovyet işgali döneminde Estonya'da ifade ve bilgi özgürlüğü de sıkı biçimde kısıtlandı. Ancak bir yasağın varlığı, istenmeyen davranışın gerçekten ortadan kalktığı anlamına gelmiyor; özellikle yasağın gerekliliği ya da yerindeliği konusunda uzlaşma yoksa.

Aynı ikilem sosyal medya ve akıllı cihazlar için de geçerli. Kural bir gence mantıksız ya da adaletsiz görünüyorsa, çoğu zaman onu aşmanın bir yolu bulunuyor. Bu, cihazın gizlice kullanılması, sosyal medyada yaş konusunda yanlış bilgi verilmesi ya da başkasının hesabının kullanılması anlamına gelebiliyor.

Avrupa Parlamentosu'nun 2023 tarihli "Online age verification methods for children" (EPRS, 2023) raporu da mevcut yaş doğrulama mekanizmalarının atlatılabileceğini, ayrıca doğruluk ve mahremiyet sorunları barındırdığını kabul ediyor.

Tek tip kısıtlama yerine dijital beceri

Mikfelt, bir öğrencinin teneffüste ders yerine oyun oynaması ya da sosyal medyada vakit geçirmesinin, tüm öğrencilerin aynı davranışı gösterdiği anlamına gelmemesi gerektiğini vurguluyor. Teneffüste telefonunu ders materyalini tekrar etmek, haber okumak ya da başka yararlı bir amaçla kullanmak isteyen öğrenciler de var.

Teneffüsün her anı ortak etkinliklerle doldurulması gereken bir zaman dilimi olmadığını belirten Mikfelt, bazı gençler için telefonun kendi başına müzik dinlemek, başka okullardaki arkadaşlarıyla yazışmak, akşam planı yapmak ya da kısa süreliğine ortamdan kopup yalnız kalmak anlamına gelebildiğini söylüyor.

Sosyal medyada kullanıcıyı platformda tutmayı amaçlayan içerik çok olsa da, yemek yapmaktan dikişe, araç bakımından ahşap işçiliğine ya da yeni bir beceri öğrenmeye kadar öğretici ve pratik materyaller de bulunuyor. Herkesi aynı ölçüde kısıtlamak, sorumlu davranan gençlerin cihazları ve sosyal medyayı kötüye kullananların sorumluluğunu üstlenmesi anlamına geliyor.

Ayrıca akıllı cihazların ve sosyal medyanın gençlerden tümüyle uzaklaştırılabilecek olgular olduğunu düşünmek naif. Sorun artık görünmüyorsa bu, sorunun ortadan kalktığı anlamına gelmiyor. Cihazlar ve sosyal medya çağdaş toplumun parçası ve gençler er ya da geç bunlarla baş etmeyi öğrenmek zorunda. Bu nedenle okulun ve evin görevi kısıtlamak yerine bu araçların nasıl akıllıca kullanılacağını öğretmek olmalı; dijital yeterlilik ve iyi alışkanlıklar deneyerek, tartışarak ve davranışın sonuçlarını kavrayarak oluşuyor.

Mikfelt, sosyal medya ve akıllı cihazların aşırı kullanımı sorununun boşlukta doğmadığını hatırlatıyor: Çocuk ilk dijital alışkanlıklarını nereden ediniyor? Ebeveyn olarak çocuğa telefon ya da tablet vermek, yarım saat veya birkaç saat kendi başına oyalanmasını sağlayıp ebeveynin işine bakmasını kolaylaştırabiliyor. Tek başına bu, zararsız görünebilir; sorun, bunun sürekli bir alışkanlığa dönüşmesi ve çocuğun sıkılma, huzursuzluk ya da rahatsızlığın ilk çözümünün ekran olduğunu erken yaşta öğrenmesiyle yarı gizli biçimde ortaya çıkıyor.

Tüm sorumluluğu gençlerin omuzlarına yüklemek doğru değil; çocuk alışkanlıklarını öncelikle içinde büyüdüğü ortamdan öğreniyor, çünkü çocuk büyük ölçüde evinin aynası.

Mikfelt'e göre gençleri aşırı sosyal medya ve akıllı cihaz kullanımından korumak gerekli, ancak yalnızca yasaklara bel bağlamak sorunu çözmüyor. Tüm gençleri aynı ölçütle kısıtlama ve yasaklama çerçevesinde değerlendirmeyi doğru bulmuyor; çünkü akıllı cihazlar ve sosyal medya öğrenmek, iletişim kurmak ve yeni beceriler edinmek için de kullanılabiliyor. Kısıtlamaların yanında gençlere bilinçli ve sorumlu dijital araç kullanımını öğretmeye daha çok odaklanılması gerekiyor.