Tartu Üniversitesi araştırması: Söylentiler belirsizlikte anlam arayışı

Tartu Üniversitesi'nde savunulan bir doktora tezine göre söylentiler, her bireyin çevresindeki dünyayı farklı anlaması nedeniyle kaçınılmaz olarak ortaya çıkıyor. Kriz dönemlerinde söylentiler, insanların belirsizlik karşısında yeniden bir kesinlik duygusu kazanmasına yardımcı oluyor; ancak bu anlatılar ancak sonradan 'söylenti' olarak adlandırılıyor.

Tezin yazarı Hongjin Song, insanların kısmen yetkililere olan güvenini yitirdiği için söylenti yaydığını belirtiyor. Song'a göre, 'İnsanlar çevrelerindeki dünyayı anlayabildiklerini hissetme ihtiyacı duyuyorlar.' Bu tür hikayeler, insanların kendi yaşamları üzerindeki kontrolünün sınırlı olabileceği kriz zamanlarında sıklıkla ortaya çıkıyor.

Kriz örnekleri ve söylentilerin işlevi

Hongjin Song, 2007 yılında Bronz Asker anıtının taşınmasının ardından Estonya'da Rusya'nın işgal edeceğine dair bir söylentinin dolaştığını örnek veriyor. Song, 'Bu herkes için büyük bir dersti. Heykel kaldırıldığında insanlar bunun neden olduğunu ve sonuçlarının ne olacağını anlamak istiyordu' diyor.

Song, söylentileri birer kültürel metin olarak ele alıyor. Juri Lotman'dan yola çıkarak üç işlev tanımlıyor: yeni bir şey yaratmak, mevcut bilgiyi aktarmak ve geçmişi çağrıştırmak. 'Kökleri geçmişte olmayan bir söylenti yoktur' diyor. Örneğin, II. Dünya Savaşı sonrasında Tartu'da bir sosis fabrikasında insan etinden sosis yapıldığına dair bir söylenti yayılmıştı. Kayıp ilanlarının artması ve savaş anılarının tazeliği bu söylentiyi beslemişti.

Söylenti kavramı ve dezenformasyonla mücadele

Bir söylenti, aktif olarak dolaşırken 'söylenti' olarak adlandırılmayabilir; bu etiket genellikle yetkililer tarafından sonradan yapıştırılır. Song, bir söylentiyi yalanlamanın, özellikle otorite itibarını yitirmişse, onu daha da inandırıcı kılabileceğini söylüyor. Söylentiler, koşullar değiştiğinde ve toplum yeni bir konuyla meşgul olduğunda kaybolur; tıpkı denizdeki su altı akıntıları gibi, basınç başka yöne kaydığında söylentiler de yok olur.

Song, COVID-19 salgınının başında Vuhan'da bu süreci bizzat gözlemlemiş. İlk günden itibaren karantinada bulunan araştırmacı, insanların hızla değişen birçok söylentiye inandığını aktarıyor. Günümüzde ise Estonya'da söylentiler sosyal medya ve magazin basınında yayılıyor. Song, insanların bu bilgi akışında kendi ön bilgileriyle değerlendirme yapmasının kaçınılmaz olduğunu belirtiyor ve şu öneride bulunuyor: 'Geri adım atıp düşünmek gerekir: Ben bu bilgiyi neden böyle değerlendiriyorum? Başkaları neden farklı değerlendiriyor? Yetkililer neden böyle değerlendiriyor?'

Tez savunmasında Profesör Massimo Leone'nin dijital medyanın iletişimi kökten değiştirip değiştirmediği sorusuna Song ihtiyatla yaklaşıyor: 'Teknoloji sadece bir katalizör. Söylentilerin yayılmasını hızlandırıyor, ama sanal alemde de herkesi etkisi altına alan söylentiler yok.'

Hongjin Song, 'Söylentinin Göstergebilimsel Anatomisi: Toplumsal Söylem, Yanlış Bellek ve Enfeksiyon' başlıklı tezini 18 Ağustos'ta Tartu Üniversitesi'nde savundu. Tez danışmanı öğretim görevlisi Anti Randviir, karşıt oylar ise Middlesex Üniversitesi'nden Profesör Paul Cobley ve Torino Üniversitesi'nden Profesör Massimo Leone oldu.