Raul Eamets: Geleceği tahmin etmek ve şans oyunları

Ekonomist Raul Eamets, dünyanın değişen dinamikleriyle geleceği tahmin etmenin giderek zorlaştığını, bu nedenle yeni ekonomik tahminlerin dikkatle yorumlanması gerektiğini vurguluyor. Estonya Maliye Bakanlığı bütçeyi hazırlarken kendi ekonomik projeksiyonunu yayınlarken, Eesti Pank (Estonya Merkez Bankası) ve büyük ticari bankalar da kendi görünümlerini sunuyor. Eamets, ekonomik tahmin konusunu daha geniş bir perspektiften ele alıyor.

Geçmişe dayalı tahmin yöntemi olan uyarlanabilir beklentiler (adaptive expectations), istikrarlı dönemlerde işe yarıyor. Örneğin, enflasyon yıllardır yüzde 2-3 seviyesinde seyrediyorsa ve büyük bir şok beklenmiyorsa, bir sonraki yıl için de benzer bir artış öngörülebilir. Bazıları bunu dikiz aynasıyla araba kullanmaya benzetiyor, ancak istikrarlı bir toplumda bu yaklaşım başarılı oluyor.

Öte yandan, trendleri doğrusal olarak uzatmak yanıltıcı olabilir. 45 yıl önce dünyadaki petrol rezervlerinin 25 yıl içinde tükeneceğine inanılıyordu; 1894'te Londra sokaklarında metrelerce at gübresi birikeceği tahmin ediliyordu. Ancak teknolojik gelişmeler bu senaryoları çürüttü. 2000 yılında kimse akıllı telefonların dünyayı değiştireceğini öngöremezdi; ilk Apple akıllı telefonu ancak 2007'de çıktı.

Tahminlerin sınırları ve siyah kuğular

Roy Amara'nın ilkesine göre, insanlar küçük teknolojik değişimleri abartırken büyük değişimleri hafife alıyor. Otonom arabaların bir anda yaygınlaşacağı düşünülüyor, ancak bu hemen gerçekleşmeyecek. Bununla birlikte, yapay zeka uygulamaları ve büyük dil modelleri sıradan insanlar için neredeyse bir anda ortaya çıktı. Yapay zekanın günlük yaşam üzerindeki etkisini değerlendirmek için henüz erken; sadece çiçekleri görüyoruz, meyveler hâlâ olgunlaşıyor.

Robotların rutin işleri devralacağı düşünülürken, yapay zeka şimdi yaratıcı alanlara da girdi: müzik, sanat, film, kitap, şiir, sözleşme taslağı, istatistiksel analiz, veri görselleştirme, kaynakça derleme, metin analizi ve daha fazlası. Ayrıca tedarik zinciri optimizasyonu, büyük veri analizi, siber güvenlik ve yatırım gibi görevlerde de yer alıyor. Bu alanlar, uyum, hızlı aksiyon, empati ve yaratıcılık gerektirdiği için 'insana özgü' kabul ediliyordu.

Nüfus yaşlanması, kentleşme, sosyal medyanın yükselişi, ekonomik gücün Asya'ya kayması ve insan hareketliliğindeki artış gibi sıradan mega trendlerin yanı sıra, hazırlıksız yakalandığımız siyah kuğu olayları - koronavirüs krizi, Avrupa'daki savaş, İsrail-Hamas çatışması ve Hürmüz Boğazı'nın ablukası - yaşamımızı derinden etkiledi. Bu belirsizlik, geleceği tahmin etmeyi daha da zorlaştırıyor.

Rasyonel beklentiler teorisi

Geçmişin yanı sıra, yakın geleceği ekonomik aktörlerin beklentileriyle öngörmek mümkün. Eğer insanlar büyük çoğunlukla enflasyonun yükseleceğine inanırsa, harcamalarını öne çeker, talep artar ve fiyatlar yükselir. Benzer şekilde, ekonomik büyüme beklentisi tüketim ve yatırımı artırarak büyümeyi gerçekleştirebilir. Bu davranış, 1960'larda ABD'de ortaya çıkan ve Robert Lucas ile Thomas Sargent tarafından geliştirilen rasyonel beklentiler teorisiyle örtüşür; her ikisi de Nobel Ekonomi Ödülü sahibidir. Ana fikir: if çoğunluk bir şeyin olacağına inanıyorsa, genellikle o gerçekleşir.

İnsan davranışı ve sosyal süreçler ne kadar öngörülebilir? Bazı davranış kalıpları gözlemlenebilir; örneğin, Arap Baharı sırasında kelime bulutlarında tekrarlayan ifadeler ayaklanmaların habercisiydi. Ancak belirsiz bir dünyada bu yaklaşım da güvenilirliğini yitiriyor. Sonuç olarak, en iyi hava tahmini modelleri bile yalnızca üç ila beş gün ileriyi görebilirken, ekonomik tahminler iki çeyrekten fazlasını öngöremiyor. Eğer bir kişi ekonomik tahminleri çok doğru yapıyorsa, büyük olasılıkla şans kendisiyle barışıktır; bu nedenle ona piyango oynaması önerilebilir.