Mardipäev hazırlığına bilmecelerle başlamak mümkün

Estonya'nın kültür yorumcusu Riste Sofie Käär, kaleme aldığı değerlendirmede, 10 Kasım'da kutlanan mardipäev (Aziz Martin Günü) hazırlıklarına bilmecelerle başlanabileceğini ifade etti. Käär'e göre ciddi bilmece çözücüler, bilmecelerde asıl önemli olanın sorunun kurgusu, içeriği ya da doğru cevabı değil, bizzat bilmece çözme eylemi olduğunu bilir.

Käär, sonbaharın ilk işaretleriyle birlikte dükkânlarda zencefilli kurabiyelerin görünmeye başladığını, ancak Eylül ayının noel değil mardipäev hazırlıkları için doğru zaman olduğunu belirtti. Bu hazırlığın illa palto ters giymek ya da yanakları pancarla kırmızıya boyamak anlamına gelmediğini, bilmecelerle de başlanabileceğini vurguladı.

Sümer bilmecelerinden zen koan'larına

Yazıda, Sümerlerden günümüze ulaşan ve cevapları çoktan unutulmuş bilmecelere örnek veriliyor: "Gittin ve düşmanın malını aldın; düşman geldi ve senin malını aldı." Käär'e göre Sümerler sordu, biz hâlâ düşünüyoruz; bilmece çözmenin kendisi zaten cevaptır. Bu yaklaşımı benimseyen zen-budistler, koan çözmeyi önemli geleneklerinden biri sayar.

Koan; hikâye, sav, şiir, soru ya da sohbet parçası olabilir ve çoğu zaman ilk bakışta mantıksız görünür. Kimi koan'ların söylenegelen yazarları olsa da bunlar aslında halk edebiyatı sayılabilir. Tarihî bir hikâye, tanınmış din adamlarını ya da hükümdarları konu alabilir; kimi zaman yalnızca bir sorudur, örneğin en bilinen koan'lardan "tek elin çırpışı nasıl ses çıkarır?"; kimi zaman da tek bir sözcüktür: "mu", yani "hiçbir şey".

Koan'ın çözümü kişisel bir değişimdir

Koan'ın içeriği genellikle öğretici ya da ahlak dersi verici değildir; tersine ilk bakışta paradoksal, çok anlamlı, yer yer sinir bozucudur. Zen öğretmenleri ve araştırmacılar koan'ları çok farklı biçimlerde açıklar; psikolojik, ritüel, şiirsel, teolojik ve başka bakış açıları sunar. Bunlar kapsayıcı çözümler değil, yalnızca olasılıklardır. Koan'ın çözümü kişiseldir; koan'ın sende yarattığı değişimdir.

Koan'ın temel amaçlarından biri gündelik mantığı kırmak, insana yerleşmiş ön yargıları ve kalıpları dağıtmaktır. Käär, "Mõtluse liha ja kondid" (Meditasyonun Eti ve Kemiği) adlı kitabın giriş hikâyesini hatırlatıyor: Bir üniversite profesörü meditasyon öğretmenine danışmaya gider. Sohbetten önce öğretmen professöre çay ikram eder, ancak fincan dolduğunda çayı dökmeyi sürdürür. Şaşkın profesöre öğretmen şöyle der: "Fincan gibi sen de kendi görüşlerin ve düşüncelerinle dolusun. Fincanını boşaltmadan sana meditasyonu nasıl gösterebilirim?" Koan pratiği, sözcüklerin ötesindeki mantığı ve yaşananı sürekli sorgulamayı teşvik eder.

Käär, mardipäev'de ev halkına diğer bilmecelerin yanı sıra "Nansen kediyi ikiye böler" adlı zen hikâyesinin anlatılabileceğini öneriyor:

"Nansen, doğu ve batı kanadındaki keşişlerin bir kedi yüzünden tartıştığını gördü. Kediyi kaptı ve keşişlere, 'İyi bir söz söyleyen kediyi kurtarabilir' dedi. Kimse karşılık vermedi ve Nansen kediyi ikiye böldü. Aynı akşam Joshu döndüğünde Nansen olanları anlattı. Joshu sandaletlerini çıkardı, başına koydu ve oradan ayrıldı. Bunun üzerine Nansen, 'Sen orada olsaydın kediyi kurtarabilirdin' dedi."