Kitap: Siyasi görüşlerimizin kökeni genler ve kültür olabilir

Eston devlet televizyonu ERR'nin Vikerraadio kanalında yayınlanan "Harri Tiido taustajutud" (Harri Tiido'nun arka plan sohbetleri) programında gazeteci Turi Munthe'nin "Neden düşündüğümüz gibi düşünüyoruz: En derin inançlarımızın beklenmedik kaynakları" adlı kitabı ele alındı. Programda, siyasi görüşlerimizin yalnızca mantıklı muhakeme ve objektif bilgi işlemenin ürünü olduğu varsayımına karşı çıkılarak; tarih, biyoloji, coğrafya, psikoloji ve sosyolojinin bulguları ışığında dünya görüşümüzü şekillendiren gizli etkenler incelendi.

Munthe, gazeteci ve medya girişimcileriyle birlikte yaklaşık yedi yıl önce Parlia adlı bir projeyi hayata geçirdi. Dünyanın görüşlerini bir araya toplamayı amaçlayan bu ansiklopedi projesinde, Ağustos sonu itibarıyla yaklaşık 1.776 görüş, 7.700'ün üzerinde yorum ve 1,5 milyonun altında oy kullanan katılımcı bulunuyordu. Projenin küresel kapsamı sınırlı olsa da süreç boyunca pek çok fikir birikti. Tiido'ya göre asıl verimli ve zenginleştirici kısım, bu yan çalışma oldu.

Siyasi görüşler ile damak zevki arasındaki bağlantı

Programda farklı olguların siyasetle doğrudan ya da dolaylı ilişkisi üzerinde duruldu. Örneğin ABD ve Birleşik Krallık seçmenleri arasında yapılan araştırmalar, sağ görüşlü seçmenlerin McDonald's yerine Burger King'i tercih ettiğini ortaya koydu. Merkez görüşlülerin dondurmayı sevdiği, liberallerin ise konservatiflere göre acı yemeye daha yatkın olduğu, konservatiflerin ise acı tadı sevmediği tespit edildi.

Bu tür verileri 2016 ABD başkanlık seçimleri öncesinde Cambridge Analytica da kullanmıştı. Şirket, son bir ay içinde etnik bir restorana giden kişinin büyük olasılıkla Demokrat seçmen olduğu varsayımıyla mesajlarını yönlendirmişti. Bu örnek, farklı verilerin toplanması ve kullanılmasına ilişkin olanaklara işaret ediyor.

Munthe, bu örnekte Cornwall Üniversitesi'nin 2020 tarihli bir araştırmasına atıfta bulunuyor. Araştırmaya göre muhafazakârların dilinde liberallere kıyasla daha fazla tat alma tomurcuğu bulunuyor. İlk bakışta tuhaf görünse de bilim insanları bu sonuca ulaşmış durumda.

Programda dikkat çeken bir başka bulgu, bir kişinin beyninin taranmasıyla siyasi aidiyetinin yüzde 70 olasılıkla tespit edilebilmesi. Siyasi görüşler kompleksi beynin belirli bir bölgesine yerleşiyor; ayrıntılara girmeden söylenebilir ki konservatiflerin ve liberallerin beyinlerinde bazı bölümlerin büyüklüğü farklılık gösteriyor. Bu konuya ayrılmış bir başka kitap da Leon Zmigrod'un "İdeolojik Beyin" adlı eseri.

Genler ve coğrafyanın belirleyici etkisi

Genel olarak konservatif beynin farklılıkları ve düzensizlikleri reddetmeye eğilimli olduğu, liberal beynin ise istisnaları ve nüansları tanımada daha iyi olduğu belirtiliyor. Yani konservatif beyin basitleştirmeye ve rasyonalize etmeye yönelirken, liberal beyin farklılıkları kabul etmeye daha yatkın.

Bu durum, konservatiflerin neden yabancılara ve göçe karşı sert olduğunun kısmi bir açıklaması olabilir. Aynı şekilde cinsel azınlıklar, kadınlar ya da Yahudiler gibi toplumun belirli gruplarına yönelik eleştirel tutumlar da buradan beslenebilir.

Konu genetiğe uzandığında, tek yumurta ikizleri üzerinde yapılan araştırmalar dikkat çekiyor. Farklı ortamlarda büyütülen ikizlerin siyasi görüşleri büyük ölçüde örtüşüyor, ancak tamamen aynı değil; çevre ve yetiştirme de etkili. İnsan zekâsının yüzde 70'inin genetik, yüzde 30'unun ise genetik olmayan etkenlerle açıklandığı ifade ediliyor.

Genlerin dindarlık ve siyasi görüşler üzerinde güçlü etkisi olduğu, en büyük etkinin sağ otoriter görüşlerde görüldüğü belirtiliyor. Ekonomi ve vergi politikasına ilişkin görüşlerimizin ise yüzde 50'sinin genlerle açıklanabildiği, geri kalan yarısının yetiştirme, yaşam deneyimi, iklim, tarih ve kişilikten kaynaklandığı söyleniyor.

Genel olarak muhafazakâr-liberal eksenindeki görüşlerimizin yaklaşık yüzde 60'ının genetik olduğu ifade ediliyor. Toplumun gelişimi için her iki görüş yönünün de gerekli olduğu, tıpkı parlamentoda iktidar koalisyonu ve muhalefetin bir arada bulunması gibi.

Programda coğrafya ve iklimin görüşler üzerindeki etkisi de ele alınıyor. Kırsalda yaşayan insanlar büyük hükümeti desteklemeye daha az eğilimli; çünkü devletin varlığını kırsalda daha az hissediyorlar. Bu nedenle Avrupa, Asya ve Kuzey Amerika'da kırsal bölge sakinleri çoğunlukla muhafazakâr oluyor.

Coğrafya, Doğu ile Batı arasındaki fark gibi büyük soruları da açıklıyor. Bilim insanları Batı'da bireyin topluluktan önce geldiği, yani bireyciliğin hâkim olduğu; Doğu'da ise kolektivizmin, yani topluluğun bireyden daha önemli olduğu sonucuna varmış durumda.

Munthe bunun bir nedenini pirinç ile tahıl yetiştiriciliği arasındaki farkta buluyor. Tahıl, şarap ve zeytinyağı tek başına ya da aileyle üretilebiliyor. Pirinç yetiştirmek için ise sulama, baraj, kanal gibi altyapı gerekiyor ve bunun için büyük bir kolektif çaba şart.

Kitaptaki haritaya bakıldığında, Doğu'da pirinç yetiştiriciliği geleneğine sahip halkların yaşadığı bölgelerle Batı'daki tahıl yetiştiricilerinin torunlarının bölgeleri, suçluluk ve utanç kültürleriyle örtüşüyor. Batı, suçluluk kültürünün alanı; çünkü suçluluk kişisel bir duygu. Doğu ise utanç kültürünün alanı; çünkü utanç toplumsal bir duygu ve topluluğun beklentilerini karşılamadığımız düşüncesinden kaynaklanıyor.

İlginç bir nokta da Rusya'nın pirinç yetiştiricileri ve utanç kültürü alanına girmesi, yani kolektivist bir kültüre sahip olması. Kolektivizmin yalnızca pirinç yetiştiricilerine değil, bozkır göçebe halklarına da yayılmış olması mümkün. Moskova da büyük ölçüde Moğol Altın Orda'nın mirasçısı. Suçluluk kültürünün eksikliği, Rusların çoğunun Ukrayna savaşı nedeniyle kendilerini suçlu hissetmemesini açıklamaya yardımcı olabilir.