Janno Jakobson: Estonca konuşmak Estonca öğretmek demek değil

Estonca eğitime geçiş, ülkenin eğitim sistemindeki en önemli değişimlerden biri. Gerekliliği artık tartışılmıyor; tartışılan, bu geçişin başarılı olması için yetişkinlerin yeterince çaba gösterip göstermediği. Estonca ikinci dil olarak öğrenen öğrencilerden giderek daha iyi dil becerisi bekleniyor; ancak bunun için gerekli koşulların yaratılıp yaratılmadığı sorusu havada kalıyor.

Janno Jakobson, Estonca ikinci dil öğretmeni ve LAK-õpe (dil desteğiyle öğretim) koordinatörü. Farklı okullardan meslektaşlarıyla yaptığı görüşmelerde ortak bir kanı öne çıkıyor: Sorun her zaman öğretmenlerin bilgi eksikliği değil, mevcut bilgi ve becerilerin günlük derslerde nasıl kullanıldığı.

Bir öğrenci gün boyu Estonca derslerde oturuyor. Öğretmen Estonca konuşuyor, ders kitapları Estonca, çalışma kitabında alıştırmalar yapılıyor. Gün sonunda öğrencinin kendisi yalnızca birkaç cümle Estonca söylemiş oluyor. Bu tür bir okul günü dil gelişimini yeterince destekliyor mu?

Değerlendirme dili ile öğretim dili uyuşmazsa

Dil edinimi için öğrencinin kendisinin konuşması, sorması, betimlemesi, gerekçelendirmesi ve hata yapması gerekiyor. Estonca ders öğretimi, öğretmenin ders hedeflerinin yanına dil hedefleri koymasını ve bunlara ulaşmak için fırsatlar yaratmasını gerektiriyor. Birçok öğretmenin bunun için gerekli yöntem bilgisi var. Ancak karmaşık kavramları açıklarken Rusçaya geçmek daha kolay görünebiliyor; öğrenciler daha hızlı anlıyor ve ders ilerliyor.

Peki öğretmen konuyu öğrencilerin ana dilinde anlatırken sınav ya da yazılı yoklama Estonca yapılırsa ne olur? Öğrencinin o konunun Estonca sözcük dağarcığını kullanma fırsatı hiç verilmemişse olumlu sonuç beklenebilir mi? Bu durumda öğrenci konuyu çok iyi anlasa bile soruları anlamakta ya da yanıtları sözcüklere dökmekte zorlanabilir. Yetersiz sonuç, öğretim ve değerlendirme dilinin uyumsuz olduğunu gösterebilir.

Son dördüncü sınıf düzey belirleme sınavları bu çelişkiyi ortaya koydu. Estonca ikinci dil sınavında öğrencilerin beklenen dil düzeyi dikkate alınırken, aynı öğrenciler fen bilimleri sınavında çok daha karmaşık sözcükler, uzun metinler ve çok bölümlü sorularla karşılaştı. Eğitim ve Gençlik Kurumu (Haridus- ja Noorteamet, Harno) sınavların dil zorluğunu değerlendirirken soruların müfredata uygun olduğunu ve müfredattaki terminolojinin kullanıldığını açıkladı. Kurum, öğrencilerin Estonca yeterli değilse Rusça sınava girmelerini öneriyor.

Harno temsilcisi, fen bilimleri sınavına giren öğrencilerin üç yıl boyunca dersleri, bu arada fen bilimlerini Estonca öğrendiğini; Rusçada böyle bir terminolojiye hiç sahip olmayabileceklerini hesaba katmıyor. Böyle bir yanıt öğretmenlerde hayal kırıklığı yaratıyor. Estonca eğitime geçişin zorluklarının çözümü gerçekten Rusça sınav önerisi mi olmalı?

Elbette öğrencinin Estonca ders dilini de edinmesi gerekiyor; ancak adil değerlendirme, öğrencinin gerçek bilgi ve becerilerini gösterme olanağından vazgeçmek anlamına gelmiyor. Bu nedenle dil değiştirme önerisinin yanında, Estonca değerlendirmeyi öğrenciler için dil açısından ulaşılabilir kılacak çözümler aranmalı.

Destek var, sorumluluk dağıtılmalı

Estonca eğitime geçişi desteklemek için çeşitli olanaklar oluşturulmuş durumda. Eğitim kurumlarında LAK-õpe yöntem merkezleri faaliyet gösteriyor; Eston Dil Enstitüsü "Keelesamm" programı aracılığıyla destek sunuyor; Tallinn'de öğretmenlere Tallinn Öğretmenler Evi ve ona bağlı yöntem ve yetkinlik merkezi MEKK destek veriyor. Öğretmenler eğitimlere katılabiliyor, danışmanlık alabiliyor, öğretim materyallerini inceleyebiliyor ve meslektaşlarının deneyimlerinden yararlanabiliyor.

Okul yönetiminin de önemli bir rolü var. Okulda Estonca eğitimin ne anlama geldiği ve hangi ilkelerin izleneceği konusunda ortak bir anlayış olmalı. Öğretmenlerin bir kısmı bilinçli olarak Estonca bir öğrenme ortamı yaratırken diğer derslerde tutarlı biçimde Rusçaya geçilmesi yeterli değil. Devletin sorumluluğu da kurallar koymakla sınırlı kalmamalı. Estonca eğitimin gerçekten işleyip işlemediğini değerlendiren içerikli bir denetim gerekiyor.

Estonca eğitime geçiş tartışmalarında öğrencilerin motivasyon eksikliği, evdeki dil ortamı ve velilerin tutumları sık sık gündeme geliyor. Bu etkenler öğrenmeyi etkiliyor; ancak öğrencinin yeteneklerine önyargıyla yaklaşılmasının gerekçesi olamaz. Öğrenci anne babasını, evdeki dili ya da sosyoekonomik geçmişini seçmez; ama öğretmenler öğrenciyi nasıl destekleyeceklerini ve ona hangi öğrenme olanaklarını sunacaklarını seçebilir. Estonca ikinci dil olarak öğrenen öğrenciler daha düşük beklentilere değil; nitelikli öğretime, sürekli dil desteğine ve yeteneklerine inanan öğretmenlere ihtiyaç duyuyor.

Estonca eğitime geçiş yalnızca öğretim dilinin değiştirilmesi değil. Amaç, öğrencilere öğrenimlerine devam edebilecek, istedikleri alanda uzmanlaşabilecek ve gelecekte başkalarıyla eşit koşullarda rekabet edebilecek kadar Estonca kazandırmak olmalı. Bunun için tüm tarafların çaba göstermesi gerekiyor: Öğrencinin öğrenme yükümlülüğü, öğretmenin bilinçli öğretme sorumluluğu, okul yönetiminin ortak ilkeler oluşturma görevi ve devletin gerçekçi beklentiler ile içerikli denetim sağlama sorumluluğu var.