Filolog Ivo Volt: Antik çağda travma sonrası stres vardı

Eston ulusal yayın kurumu ERR'nin kültür programı "Plekktrumm"a konuk olan klasik filolog Ivo Volt, Homeros'un Odüsseia destanının anlamı, Christopher Nolan'ın film uyarlaması ve Estonya'da antik yazın çevirilerinin mevcut durumu üzerine konuştu. Volt, Estonya'da antik dillerden yapılan çeviri geleneğinin onlarca yıl kesintiye uğradığını söyledi, ancak yeni nesil çevirmenler konusunda iyimser olduğunu belirtti.

Volt'a göre Odüsseia, Batı edebiyatının ve kültürünün temel metinlerinden biri. Destanın geçmişte eğitimin temel bir parçası olarak ezbere öğrenildiğini hatırlatan filolog, bugün de metnin bir kısmını ezbere bilen insanlar bulunduğunu, kendisinin ise böyle bir yeteneğe sahip olmadığını espriyle dile getirdi.

Odüsseia'nın merkezinde özlem ve insani temalar var

Volt, destanın sunum biçimine de değindi: Antik Yunan'da bu metinlerin yarı şarkı yarı şiir biçiminde okunduğunu, daha sonra sadece okunmaya başlandığını anlattı. Bugün bazı kişilerin bu kadim sunumu yeniden canlandırdığını, şarkı söyleyip hareketler eklediğini, kendisinin ise filoloji eğitiminde öğretildiği gibi okuduğunu söyledi. Metnin nasıl şarkı biçiminde sunulduğunun tam olarak bilinmediğini, Yunan edebiyatından kalan nota ve perde işaretlerinin de yeniden oluşturulmuş olduğunu ekledi.

İlyada ve Odüsseia'nın büyük olasılıkla MÖ 8. yüzyıla dayandığını, ancak daha eski olayları anlattığını belirten Volt, destanların sözlü geleneğe dayandığını, MÖ 6. yüzyılda yazıya geçirildiğini ifade etti. Odüsseia'nın merkezinde özlem ve insani temaların bulunduğunu söyleyen filolog, destanın savaş sonrası eve dönüşü anlattığını vurguladı. Eserde geçen nostos (eve dönüş) kelimesinin "nostalji" sözcüğünün kökeni olduğunu hatırlattı. Odüsseus'un memleketi İthaka'nın da edebiyatta özlem duyulan yerin simgesi haline geldiğini belirtti.

Nolan'ın yaz aylarında gösterime giren film uyarlaması hakkında da konuşan Volt, filmin kendisinin hoşuna gittiğini, ancak bunun için Homeros'un destanı ile film arasındaki farklara dikkat etmemeyi seçtiğini söyledi. Filmin kendi başına bir yorum ve metnin sinema diline çevirisi olduğunu vurguladı. Bazı klasik filologların filmde atlanan bölümleri eleştirdiğini aktaran Volt, özellikle Odüsseus'un Phaiaklar ve kral kızı Nausikaa ile karşılaşmasının filmde yer almamasına üzüldüğünü belirtti. Bu bölümün dünya edebiyatında karşılıksız aşkın ilk betimlemelerinden biri sayıldığını ifade etti.

Bazı filologların Nolan'ın filme Hristiyan duygular (pişmanlık, suçluluk) kattığını öne sürdüğünü hatırlatan Volt, buna katılmadığını söyledi. Pişmanlığın doğrudan Hristiyan bir olgu olmadığını, Platon'un Devlet'inde ruhların yeni yaşamlarıyla ilgili bölümde Odüsseus'un pişmanlık duyduğunun açıkça görüldüğünü belirtti. Volt, antik çağda suçluluk, pişmanlık veya travma sonrası stres yaşanmadığının söylenemeyeceğini vurguladı.

Filmin, insanlarda orijinal metinlere yeniden ilgi uyandırdığını belirten Volt, İngilizce konuşulan dünyada en çok Emily Wilson'ın 2017 tarihli çevirisinin ilgi gördüğünü, Nolan'ın da bu çeviriden esinlendiğini aktardı. Wilson'ın çevirisinin, Odüsseia'yı bir kadın tarafından yapılan ilk İngilizce çeviri olması bakımından da önemli olduğunu söyledi. Volt, Wilson'ın önceki çevirilerdeki örtmece ve dolaylı anlatımları azalttığını, hizmetçiler yerine "köleler" ifadesini kullandığını belirtti. Ayrıca Odüsseus için kullanılan ve "çok dönen, çok gezmiş" anlamına gelen polytropos sıfatının Wilson tarafından "complicated" (karmaşık) olarak çevrildiğini ve bunun çok tepki çektiğini ekledi.

Estonya'da ise Odüsseia'nın Anna Öpik tarafından yapılan çevirisinin 1938'de yayımlandığını hatırlatan Volt, Öpik'in 13-14 dil bildiğini, ancak dönemin klasik filologlar arasında yer almadığını söyledi. Kitap olarak Odüsseia'nın sadece yarısının yayımlandığını, diğer yarısının el yazması olarak kaldığını belirtti. 1938'de bir kadın çevirmenin eserinin yayımlanmasının dünya çapında bile çok erken bir tarih olduğunu vurguladı. Çevirinin yayımlanmasının ardından klasik filolog Ervin Roos'un Postimees gazetesinde çeviriyi sert biçimde eleştirdiğini, Anna Öpik'in de aynı gazetede kibar bir yanıt vererek çeviri yapmaya devam edeceğini söylediğini aktardı.

Volt, Estonya'da antik dillerde çeviri geleneğinin 1952-1990 arasında üniversitede antik diller bölümünün kapalı olması nedeniyle koptuğunu, ayrıca savaş ve sürgünlerin bu kopukluğu derinleştirdiğini belirtti. Yine de genç çevirmenlerin yetiştiğini ve emekliliğinde çok sayıda çeviri yapmayı planladığını söyledi. Yapay zekânın çeviri işini kolaylaştırıp kolaylaştıramayacağı sorusuna ise metnin devamında yanıt verdi.