Estonya'nın yasadışı göçle mücadelede izlediği yol

Estonya'nın yasadışı göç ve olası göç baskısıyla mücadele yöntemleri tek bir önlemle sınırlı değil. Etkili bir mücadele güçlü bir dış sınır, hızlı tepki verebilme kapasitesi ve sıkı uluslararası işbirliği gerektiriyor. Letonya ve diğer Schengen ülkelerinin kendi dış sınırlarını ne kadar iyi koruyabildiği, Estonya üzerindeki baskının da o ölçüde azalmasını sağlıyor.

Son aylarda Estonya'da yakalanan ve ülkeye Letonya üzerinden giriş yapan yasadışı göçmenlere ilişkin haberler sıklaştı. Bu kişilerin büyük bölümü Avrupa Birliği'ne Letonya'nın dış sınırı üzerinden ulaştı; Belarus ve Rusya, bu insanları AB üyesi ülkelere baskı uygulamak amacıyla kullanıyor. Schengen alanında genellikle iç sınır kontrolü olmadan serbest dolaşım mümkün olduğundan, dış sınırı yasadışı yollarla geçen bir kişi bir Schengen ülkesinden diğerine geçebiliyor. Yıl başından bu yana Belarus'un yönlendirdiği göç baskısı Letonya yönünde önemli ölçüde arttı. Letonya makamları bu yıl 10 binden fazla yasadışı sınır geçiş girişimini engelledi. Estonya'da Letonya'dan gelen yaklaşık 200 yasadışı göçmenin yakalanmış olması, sorunun boyutunu gözler önüne seriyor.

Schengen telafi önlemleri ve geçici sınır kontrolü

Schengen ülkeleri, iç sınır kontrolünün olmamasından kaynaklanan riskleri azaltmak için çeşitli telafi önlemleri uyguluyor. Estonya'da bu önlemler arasında karayollarında, limanlarda ve sınır bölgelerinde risk analizine dayalı nokta denetimleri yer alıyor. Göç baskısının arttığı dönemlerde komşu ülkeden gelen hareket güzergâhlarına daha fazla dikkat ayrılabiliyor. Schengen Bilgi Sistemi de üye ülkelerin, Schengen alanına giriş veya burada kalma hakkı bulunmayan kişilere ilişkin bilgi paylaşabilmesini sağlıyor.

Göç baskısına yanıt vermede uluslararası işbirliği de büyük önem taşıyor. Estonyalı polisler, ESTPOL adı verilen ve yurt dışında polis ile sınır güvenliği görevlerini yürüten Estonya birlikleri aracılığıyla Belarus sınırında Letonya'ya destek veriyor. Kamu düzeni veya iç güvenliğe yönelik ciddi bir tehdit oluşması durumunda Schengen ülkeleri istisnai olarak iç sınırlarda geçici sınır kontrolü uygulayabiliyor. Estonya daha önce Letonya sınırında iki kez geçici sınır kontrolü uyguladı: 2020'de COVID-19'un yayılmasını önlemek, 2022'de ise Ukraynalı savaş mültecilerinin kabulünü daha iyi organize etmek için. Şu anda Estonya Letonya sınırında geçici kontrol başlatmış değil; göç baskısına Letonya ile işbirliği içinde, dış sınırın korunmasına destek vererek yanıt veriyor.

Yasadışı göçmenlerin tespiti ve geri gönderilmesi

Polis ve Sınır Koruma Kurumu'nun (Politsei- ja Piirivalveamet) verilerine göre bu yıl, Belarus ve Letonya üzerinden Estonya'ya gelen ve ülkede yasal kalma hakkı bulunmayan 72 kişi Letonya'ya teslim edildi. Estonya, Letonya'dan gelen yasadışı göçmenlerin geri gönderilmesinde 1995'ten beri yürürlükte olan Baltık ülkeleri arası anlaşmayı esas alıyor; bu kapsamda kişiler mümkün olduğunda Letonya'ya geri gönderiliyor. Bu süreç otomatik işlemiyor; önce kişinin kimliğinin tespit edilmesi, olası kırılganlığının (örneğin reşit olmaması) değerlendirilmesi ve Estonya'ya geliş güzergâhının belirlenmesi gerekiyor. Kişinin uluslararası koruma başvurusunda bulunması durumunda da güzergâh tespiti önem taşıyor; zira başvurunun hangi ülke tarafından inceleneceği, kişinin AB'ye hangi üye ülke üzerinden girdiğine göre belirleniyor. Kişinin menşe veya üçüncü bir ülkeye sınır dışı edilmesi söz konusu olduğunda ise geri gönderme yasağı (non-refoulement) ilkesine uyulması gerekiyor; bu ilke, kişinin zulüm veya ciddi tehlikeyle karşılaşabileceği bir ülkeye geri gönderilmemesini öngörüyor.

Estonya'nın doğu sınırı, sınır altyapısı inşa edilerek ve gözetleme kapasitesi geliştirilerek sürekli güçlendiriliyor. Kara sınırında fiziki altyapının büyük bölümü tamamlandı; gözetleme ve koruma teknolojileri geliştiriliyor. Narva kordonu, sınırdan alınan bilginin işlenmesini ve durum farkındalığını iyileştirmek amacıyla yeniden inşa edildi. Letonya deneyimi, sınır bariyerlerinin hasar görebileceğini veya farklı yollarla aşılabileceğini gösteriyor; nitekim 2026'da Letonya-Belarus sınırında yasadışı geçiş için borular ve tünellerin kullanıldığı tespit edildi. Bu nedenle fiziki sınırın güçlendirilmesine etkili gözetleme ve değişen geçiş yöntemlerine hızla yanıt verebilme kapasitesinin eşlik etmesi gerekiyor. Estonya'nın doğu sınırının korunmasına, Avrupa Sınır ve Kıyı Koruma Ajansı'nın (Frontex) Estonya'daki varlığı da dış sınır gözetimi ve risk analiziyle katkı sağlıyor. 2026 Haziran'dan itibaren uygulanacak reform, yasadışı göçün engellenmesini güçlendiriyor; dış sınırda tek tip güvenlik tehdidi ve geçmiş kontrolü yapılması, belirli durumlarda sınırda sığınma prosedürü ve geri gönderme uygulanması öngörülüyor. Reform ayrıca, üçüncü bir ülkenin insanları bir üye ülkeye göç baskısı uygulamak için kullanması gibi kriz durumlarına yönelik özel önlemler de içeriyor. Bu gibi durumlarda AB mevzuatında belirlenen koşullarla normal kurallardan sapmalar uygulanabiliyor, ek operasyonel destek ve finansman kullanılabiliyor. Estonya da kitlesel göçün yol açtığı olağanüstü durumlarda istisnai önlemler uygulayabiliyor. Ayrıca Polis ve Sınır Koruma Kurumu, tatbikatlar ve olağanüstü durum planlarıyla artan göç baskısıyla başa çıkmaya hazırlanıyor.

Ceuta örneği, sosyal medyanın göç baskısının oluşmasındaki rolünü iyi gösteriyor. Burada Avrupa'ya ulaşma çağrıları yayıldı, seyahat güzergâhlarına ilişkin pratik bilgiler paylaşıldı ve ortak sınır geçişi çağrısı yapıldı. Hizmetlerini tanıtmak için sosyal medyayı kullanan suç ağları da bu bilgileri daha da güçlendirdi. Böylece devlet eliyle yönlendirilen göç baskısı ile organize kaçakçılık birbirini besleyebiliyor. Kaçakçılar insanlara ulaşmak için sosyal medyayı kullanıyorsa, yasadışı göçün önlenmesinde de aynı kanalların kullanılması, açıklayıcı karşı kampanyalar düzenlenmesi gerekiyor. Örneğin Avusturya'nın "Human Smugglers Lie" (İnsan Kaçakçıları Yalan Söylüyor) kampanyası, göçmenleri kaçakçıların yalan ve yanıltıcı vaatlerine karşı uyarıyor. Estonya da önleme çalışmalarında sosyal medyayı şimdiye kadar olduğundan daha fazla kullanabilir. Önleme çalışmalarının yanı sıra kaçakçıların tespit edilip sorumlu tutulması, yasadışı göçün düzenlenmesinin cezasız kalmayacağına dair net bir mesaj verilmesi açısından önem taşıyor. Menşe ve transit ülkelerle işbirliği de kritik; bu ülkeler yasadışı göçü AB'nin dış sınırına ulaşmadan önce engelleyebilir. Sonuç olarak Estonya'nın yasadışı göç ve olası göç baskısıyla mücadele imkânları tek bir önlemle sınırlı değil. Etkili mücadele güçlü bir dış sınır, hızlı tepki ve sıkı işbirliği gerektiriyor. Letonya ve diğer Schengen ülkeleri dış sınırlarını ne kadar iyi korursa Estonya üzerindeki baskı o kadar azalıyor. Aynı zamanda Estonya, göç baskısının kendisine de sıçrayabileceğine hazırlıklı olmalı. Her göçmenin, yasadışı göçmenin bile, durumu bireysel olarak değerlendirilmesi gereken bir insan olduğu unutulmamalı.