Estonya'da yeni ÕS sözlüğüne medyada yoğun ilgi

Aralık 2024'te yayımlanan yeni Estonca yazım kılavuzu ÕS 2025, yayımlandığı günden bu yana Estonya medyasında geniş yankı buldu. Estonya Dil Enstitüsü'nden baş leksikograf Margit Langemets ve araştırmacı Lydia Risberg, programda ÕS 2025'in medyada nasıl karşılandığını değerlendirdi.

İki dalga halinde haber oldu

ÕS (Estonca yazım kılavuzu), Aralık ayından bu yana 80'den fazla yazıda anıldı. Yazıların yaklaşık yarısında doğrudan ÕS konu edilirken, diğerlerinde dolaylı olarak bahsedildi. Haberler iki dalga halinde yayıldı: İlk dalga sözlüğün yayımlandığı Aralık ayında, ikinci dalga ise Ocak ayı sonunda bir halk girişimi nedeniyle yaşandı. Bu girişimde, sözlükten çıkarıldığı belirtilen bazı argo ve hakaret içeren kelimelerin geri eklenmesi talep edildi.

Bunun ardından sözlüğe odaklanan yazılar, Mayıs ve Temmuz ayları arasında "Keel ja Kirjandus" (Dil ve Edebiyat) dergisinde yayımlanan ve 16 dilbilimci, öğretmen, yazar ve çevirmenin görüşlerine yer verilen "ÕS bize ne için?" başlıklı ankette sınırlı kaldı.

Tartışma konuları

Brüksel'de düzenlenen sekizinci uluslararası preskriptivizm (dilde doğru-yanlış ideolojisi) konferansında da konu ele alındı. Langemets ve Risberg, burada Estonya medyasında ÕS 2025'in nasıl karşılandığını anlattı. Tartışmaların, yazı dilinin normları ve güncellenmesi, gerçek dil kullanımı, ÕS'in sembol anlamı, basılı kitabın önemi, dijital dünyanın ihtiyaçları, dil zenginliği ve Estoncanın korunması gibi geniş bir yelpazede yoğunlaştığı görüldü. Ancak öne çıkan iki ana tema vardı.

ÕS 'izin verilen kelimeler listesi' olarak yorumlanıyor

Her ne kadar yeni ÕS'in önsözünde "ÕS'in kelime seçimi tüm olası kelimelerin yalnızca küçük bir parçasıdır", "ÕS'te yer almamak kelimenin yasaklandığı anlamına gelmez" ve "Kısıtlayıcı norm devlet, kamu işleri ve resmi metinleri kapsar" ifadeleri yer alsa da, ÕS hâlâ genel bir 'izin verilen kelimeler listesi' olarak algılanıyor. Bu, sözlüğün adında "doğru dil" anlamına gelen "õigekeelsus" ifadesinin bulunmasından kaynaklanıyor olabilir. Halk girişimi kamuoyunu heyecanlandırdı ve bazıları sözlükten çıkarılan kelimelerin geri getirilmesini isterken, dilbilimciler ve öğretmenler bu tartışmayı ciddiye almadı. Her ÕS yayımı sonrasında sözcük seçimi üzerine tartışmalar yaşanıyor; bazıları "käkerdis" (beceriksizce yapılmış şey), "pötserdis" (kötü iş) , "autsaider" (dışarıdan) gibi "önemli kelimelerin" eksik olduğunu dile getirirken, diğerleri "bemm" ve "burks" gibi günlük konuşma dilindeki kelimelerin neden eklendiğini sorguluyor. Ellili yıllarda da benzer eleştiriler yöneltilmişti: O dönemde ÕS'te çok fazla diyalekt, arkaik ve kaba ifadenin yer aldığı belirtilmişti. Bu yıl ise tam tersi bir durum yaşandı: 2026'daki girişimle "munn", "mölakat" ve "tibla" gibi kelimelerin "Estonca ve kültürünün korunması açısından önemli" olduğu gerekçesiyle edebi dile geri alınması talep edildi.

ÕS'in kelime seçimi konusu, ikinci öne çıkan tartışma temasıyla yakından bağlantılı: ÕS ve Sõnaveeb (Dil Portalı). Yazı dilinin normunun nerede olduğu ve nereden bakılması gerektiği konusunda kafa karışıklığı yaşanıyor. ÕS yasal olarak yazı dili normunun temelini oluştururken, Sõnaveeb'de ise EKI (Estonya Dil Enstitüsü) Birleşik Sözlüğü bulunuyor ve bu sözlük yazı dili normuyla uyumlu. Hem EKI Birleşik Sözlüğü hem de ÕS aynı dil verilerinden türetilmiş olup dil kuralları aynı. Örneğin, "mõru" kelimesinin çekimi her iki kaynakta da aynı şekilde verilirken, "drinkima" (içki içmek) fiili her iki sözlükte de günlük konuşma dili olarak işaretlenmiş. Ancak "klutine" (kaba saba) kelimesinin ağızlara ait, "hoorapoeg" (orospu çocuğu) ifadesinin ise kaba olduğu bilgisi yalnızca Birleşik Sözlük'te bulunuyor.

Gelecek: Her şeyi kapsayan büyük ÕS

Tarih boyunca, sözcüklerin yazılışını, çekimlerini, tüm anlamlarını, kullanım örneklerini, üslup etiketlerini ve diğer dil bilgisi bilgilerini içeren kapsamlı bir ÕS fikri birkaç kez gündeme geldi. Bu sözlüğün adı "Eesti keele sõnaraamat ÕS" (Eston Dili Sözlüğü ÕS) olabilir. Yazım ve çekim kuralları, ayrıca çekimi etkileyen üçüncü vurgu gibi bazı özellikler normlandırılmıştır; bu bilgiler EKI Birleşik Sözlüğü'nde ÕS'e göre çok daha ayrıntılı yer alıyor. Resmi olmayan alt dillerde yaygın olan kelimeler resmi dilde genellikle uygun değildir; bu bilgi de Birleşik Sözlükte daha kapsamlıdır. Genel dil anlamları normlandırılmaz, bunlar dil kullanımında sürekli yeni anlamların ortaya çıktığı süreçte şekillenir.

Dilde "izin verilen" tüm kelimelerdir; önemli olan nerede, nasıl ve kiminle kullanılacağını bilmektir. Sözlükler bu konuda dil kullanıcısına yardımcı olabilir; ne kadar büyük ve güncel olurlarsa o kadar iyi. Mevcut sözlükler arasında en kapsamlı bilgi, 180'den fazla terim sözlüğüne de erişim sağlayan EKI Birleşik Sözlüğü'nde bulunuyor. ÕS'in seçimi daha sınırlıdır; eğer gerekli bilgi bulunamazsa, Sõnaveeb'deki Birleşik Sözlük'e başvurulması önerilir.