Estonya'da yargıç maaşlarına getirilen kısıtlama tartışılıyor

Estonya'da 2024 yılında geçici olarak yürürlüğe giren yargıç maaş endeksi kısıtlamasının 2028'den sonra da devam ettirilmesi planlanıyor. Konu, yargıç maaşlarının bağımsızlığın anayasal güvencesi olup olmadığı ve seçici uygulamanın yargıya etkisi bakımından tartışılıyor. Tartışmanın odağında, yasama organının daha önce belirlenmiş objektif maaş kuralından hangi koşullarda sapabileceği yer alıyor.

Tartışma iki gelişmeyle gündeme geldi. İlki, 2027 devlet bütçesi yasa tasarısının gerekçesinde 31 Mart 2028 sonrasında da yargıçlar ve bazı üst düzey kamu görevlileri için maaş endeksi artışını sınırlayan tedbirin sürdürüleceğinin belirtilmesi. İkincisi, Estonya Yüksek Mahkemesi'nin (Riigikohus) 29 Eylül 2026'da yargıç maaşlarına ilişkin uyuşmazlığı incelemeye alması.

Yargı erkinin yıllık bütçesi yaklaşık 60-70 milyon euro. 2027 için öngörülen kamu sektörü nominal bütçe açığı ise yaklaşık 1,8-1,9 milyar euro. Yargı erkinin toplam harcamaları bu açığın yalnızca birkaç yüzdesine denk geliyor; maaş endeksi artışının sınırlanmasından elde edilecek tasarruf ise bunun da küçük bir bölümünü oluşturuyor.

Maaş sisteminin geçmişi ve 2024 müdahalesi

Yargıç maaş sistemi son çeyrek yüzyılda her seferinde siyasi karar gerektiren modelden daha objektif bir hesaplama kuralına geçti. 29 Temmuz 2002'de yürürlüğe giren Mahkemeler Yasası'na göre yargıç maaşı, kamu görevlileri maaş skalasının en üst kademe ücreti ile yasada öngörülen katsayının çarpımı olarak belirleniyordu. Maaş skalası her yıl devlet bütçesiyle belirlendiğinden yargıç maaşları doğrudan yıllık bütçe ve siyasi kararlara bağlıydı. Daha sonra yargıç maaşı Estonya ortalama maaşına belirli bir katsayı uygulanarak hesaplandı; birinci derece yargıcı için katsayı 4, ikinci derece için 4,5, Yüksek Mahkeme yargıcı için 5,5 oldu. Bu modelde maaş, yıllık siyasi kararlardan bağımsız olarak genel ve denetlenebilir bir göstergeye dayanıyordu.

2008 ekonomik krizinin ardından Riigikogu (Estonya Parlamentosu) 16 Aralık 2009'da Üst Düzey Kamu Görevlileri Maaş Yasası'nı (KRAPS) kabul etti. Yargıç maaşı en yüksek ücret kademesi ve göreve karşılık gelen katsayıya bağlandı. Yeni sistem önceki modele göre maaş artışını yavaşlattı; yargıç maaşları 28 Şubat 2018'e kadar esasen değişmedi. 1 Mart 2018'den itibaren en yüksek ücret kademesi tüketici fiyat endeksi ve sosyal sigorta primi tahsilatındaki değişim üzerinden endekslenmeye başladı. Bu sistem, ülkenin ekonomik göstergelerine bağlı olarak maaşların hem artmasına hem de azalmasına imkân tanıyor.

15 Mart 2024'te yürürlüğe giren KRAPS değişikliğiyle 1 Nisan 2024-31 Mart 2028 döneminde endeksten kaynaklanan maaş artışı yarıya indirildi. Normal endekste 100 euro artacak maaş, özel kurala göre 50 euro arttı. Değişiklik, yavaşlayan ekonomik büyüme koşullarında devlet bütçesinde tasarruf sağlanması ihtiyacıyla gerekçelendirildi ve tedbirin geçici niteliği vurgulandı.

Ancak kısıtlama KRAPS kapsamındaki herkese uygulanmadı. Cumhurbaşkanı, Riigikogu başkanı ve başkan yardımcıları, Riigikogu üyeleri, Yüksek Mahkeme başkanı, Adalet Şansölyesi, Sayıştay Başkanı ve Estonya Merkez Bankası konsey üyeleri kapsam dışında bırakıldı. İstisna, esas olarak bu kişilerin anayasada belirtilen kurumların üst yöneticileri olmasıyla gerekçelendirildi; tüm görevliler arasında dayanışma hedeflenmedi.

2027 devlet bütçesi yasa tasarısının gerekçesinde, üst düzey kamu görevlilerinin maaşlarından kaynaklanan maliyet artışının 2028-2030 yıllarında da yüzde 50 oranında sınırlandırılması öngörülüyor. Gerekçede tedbirin bütçeye etkisi yıllık 0,21 milyon euro olarak belirtiliyor. Maliye Bakanlığı'nın daha sonra yayımladığı değerlendirmeye göre ise azaltılmış endekslemenin bu dönemde kapsamdaki tüm görevler için sürdürülmesi toplam 32,3 milyon euro tasarruf sağlayacak. Bu tahmin yargıçların yanı sıra diğer üst düzey kamu görevlilerini ve ilgili pozisyonları da kapsıyor.

Bakanlık verilerinden 0,21 milyon euroluk tutarın bir yıla, belirli bir bütçe kalemine mi yoksa daha dar bir görev grubuna mı ait olduğu ve 32,3 milyon euroluk toplam tahminle nasıl ilişkilendiği netleşmiyor. Tasarrufun ne kadarının yargıç maaş artışının sınırlanmasından kaynaklandığı ve tutarın görev grupları ile yıllar arasında nasıl dağıldığı da açıklanmıyor. Dolayısıyla mevcut geçici tedbirin sona ermesinden önce süresinin uzatılmasına yönelik bir niyet oluşmuş durumda, ancak tedbirin yargıç maaşları üzerindeki kesin mali etkisi kamuoyu tarafından denetlenebilir değil.

Yargı bağımsızlığı ve hukuki çerçeve

Estonya Anayasası'nın 146. maddesine göre mahkemeler faaliyetlerinde bağımsızdır ve adaleti anayasa ile yasalara uygun olarak dağıtır. Anayasa'nın 147. maddesinin 4. fıkrası yargıcın hukuki statüsü ve bağımsızlık güvencelerinin yasayla düzenlenmesini öngörüyor. Bu hükümler birlikte değerlendirildiğinde yargıç maaşı olağan bir kamu hizmeti ücreti konusu değil, yargı bağımsızlığının güvencelerinden biri olarak görülüyor.

Estonya Yüksek Mahkemesi daha önce maaşın yargıcın bağımsızlığını, tarafsızlığını ve uzmanlığını güvence altına alması gerektiğine hükmetmişti. Yeterlilik değerlendirmesinde yargıçlık görevinin getirdiği kısıtlamalar, sorumluluk düzeyi, diğer bağımsızlık güvenceleri ve ülkenin ekonomik durumu dikkate alınmalı. Yasama organının maaş sistemi ve bütçe politikası tercihlerinde belirli bir takdir alanı bulunuyor; ancak bu alan sınırsız değil. Yargıcın bağımsızlık güvencesini etkileyen değişiklik yasayla öngörülmeli, meşru bir amaca dayanmalı ve tedbirin gerekliliği ile bağımsızlığa etkisinin denetlenebilmesini sağlayacak şekilde gerekçelendirilmeli.

Avrupa Birliği Antlaşması'nın 19. maddesinin 1. fıkrasının ikinci paragrafı üye devletlere Birlik hukuku kapsamındaki alanlarda etkili hukuki koruma sağlama yükümlülüğü getiriyor. Avrupa Birliği Adalet Divanı içtihadına göre bu, Birlik hukukunun uygulanması veya yorumlanmasına ilişkin davalara bakabilecek ulusal mahkemelerin bağımsızlığını güvence altına alma yükümlülüğünü de içeriyor. Yargıçların yeterli düzeyde ücretlendirilmesi de bu güvenceler arasında sayılıyor.

Adalet Divanı 25 Şubat 2025 tarihli C-146/23 ve C-374/23 sayılı birleştirilmiş davalardaki kararında, yargı görevi karşılığında ücret almanın yargı bağımsızlığı güvencesiyle ayrılmaz biçimde bağlı olduğunu vurguladı. Üye devletin kamu harcamaları ve yargıç ücretlerinin hesaplanma yöntemini belirlemede geniş takdir yetkisi bulunuyor; ancak ücretlendirmeye ilişkin ayrıntılı kurallar yasayla öngörülmeli ve objektif, öngörülebilir, istikrarlı ve şeffaf olmalı.

Yargıç ücreti, ülkenin sosyoekonomik durumu dikkate alındığında onun ekonomik bağımsızlığını sağlayacak ve dış müdahale, baskı ile yolsuzluk riskine karşı koruyacak kadar yüksek olmalı. Yeterlilik değerlendirmesinde yargıç ücreti hem ülke ortalama maaşıyla hem de diğer hukuk mesleklerinin ücretleriyle karşılaştırılabilir.

Devlet bütçe gerekçeleriyle yasada öngörülen maaş artışını azaltmak, dondurmak veya düşürmek isterse istisnai tedbirin ek koşulları karşılaması gerekiyor. Tedbir yasayla öngörülmeli ve objektif, öngörülebilir, şeffaf kurallara dayanmalı. Ayrıca aşırı bütçe açığının giderilmesi gibi bir kamu yararı amacıyla gerekçelendirilmeli. Bütçe istisnası yalnızca yargıçlara yönelik olmamalı; dayanışma ilkesiyle daha uyumlu olan, kamu hizmeti ücretlendirmesinin daha genel bir biçimde değiştirilmesini içeren tedbirdir. Tedbir gerekli ve orantılı olmalı, ayrıca kamu yararı amacına ulaşmak için gerekenden daha uzun sürmemeli. Bu kriterler Estonya'daki maaş endeksi kısıtlamasının olası uzatılmasının değerlendirilmesinde de çerçeve oluşturuyor.