Estonya'da trans aktivistler cinsiyet değişikliği komisyonunu eleştirdi

Estonya'da trans aktivistler, cinsiyet değişikliği sürecini yürüten devlet komisyonunu işlemleri sürüncemede bırakmak ve önyargılı davranmakla suçluyor. Aktivistler komisyon başkanının görevden alınmasını isterken, karşı taraf eleştirmenlerin yalnızca gürültücü bir azınlık olduğunu savunuyor.

ETV televizyonunun "Pealtnägija" (Tanık) programına konuk olan üç trans kadın, ilk kez açık kimlikleriyle kamera karşısına geçti. Harjumaa'dan 22 yaşındaki Carmen Ott, Ida-Virumaa'dan 27 yaşındaki Stefani-Emma Zorjanska ve 26 yaşındaki Sona Kravçenko, erkek olarak dünyaya geldiklerini ancak çocukluktan itibaren bu cinsiyetin kendilerine uygun olmadığını hissettiklerini anlattı.

Üçü de farklı koşullarda büyüdü. Zorjanska koruyucu ailede yetişti ve kimliğini yaklaşık 15 yaşında açıkladı. Ott iki yıl önce ailesine açıldı. Yehova'nın Şahitleri cemaatine mensup bir aileden gelen Kravçenko ise geçen yaz bu adımı attı.

Açık konuşmanın riski özellikle Kravçenko için yüksek. Annesi oğlunun trans kadın olmasını kabullenmediği gibi, ailesinin bağlı olduğu Yehova'nın Şahitleri cemaatinin de durumu ilk kez öğrenmesi bekleniyor. Kravçenko, "Annemin benimle konuşmaya devam etmesini umuyorum ama bu risk tamamen gerçek" dedi. Cemaatten dışlanma ve evden çıkarılma olasılığını da açıkça dile getirdi.

Komisyon nasıl çalışıyor?

Estonya'da cinsiyet değişikliği için karar veren tıbbi uzman komisyonu 1999'da Sosyal İşler Bakanlığı bünyesinde kuruldu. Başlangıçta genetik testler, bakan imzalı izin belgesi ve ardından kimlik kodunun ilk hanesini değiştirmek için yeniden komisyona başvuru gerekiyordu. 2021'de komisyonun çalışmalarına bir yıl ara verildi ve başkanı değişti. Kurallar da basitleştirildi: artık psikiyatrın transseksüellik tanısı, komisyonla bir görüşme ve bakan yerine komisyon başkanının imzası yeterli.

Komisyon 11 doktor ve uzmandan oluşuyor; toplantılara genellikle en az üç, çoğunlukla dört kişi katılıyor. Toplantılar Lääne-Tallinn Merkez Hastanesi'nde yapılıyor. Resmi istatistiklere göre cinsiyet değiştirme başvuruları son beş yılda dört kat arttı: 2020'de 42 başvurudan 2025'te 177'ye çıktı. On yıl önce bu sayı yalnızca dokuzdu. Komisyon başkanı, deneyimli jinekolog ve kısırlık tedavisi uzmanı Kai Haldre, başvuruların çoğunlukla erkek olmak isteyen genç kadınlardan geldiğini söylüyor.

Haldre, Batı Avrupa ve diğer ülkelerde 2013-2015 civarında bir sıçrama yaşandığını, ergen kızlarda cinsiyet disforisinin hızla arttığını belirtiyor. Artışın kesin nedeni bilinmiyor; sosyal medyanın etkisi ayrı bir tartışma konusu.

Komisyon toplantı sıklığını birkaç kez artırmasına rağmen iş yükünü karşılayamıyor. Yılda yaklaşık 150 başvuru sahibini kabul edebiliyor ve ortalama bekleme süresi iki yıla çıkıyor. Bu durum yaz aylarında cinsiyet eşitliği ombudsmanı tarafından da eleştirildi.

Carmen Ott 2024'te komisyona başvurduğunda randevusunun 2027'ye verildiğini öğrendi. Bu durum sağlık sistemine güvenini sarstı ve yurt dışındaki bir kliniğe başvurarak hormon tedavisine başladı. Bu bahar komisyonda beklenmedik bir boşluk açılınca randevu alabildi ve tedavi izni çıktı. Kravçenko ise uzun bekleyişten o kadar yıldı ki tedaviyi kendi başına aramaya başladı. Zorjanska yaklaşık on yıl önce reşit olmadığı için reddedilmişti, şimdi sırada bekliyor.

Zorjanska süreci "aşağılayıcı" olarak nitelendirdi. Kışın Mustamäe'de görünüşü nedeniyle saldırıya uğradığını, otobüste kendisini fotoğraflayan bir gence uyardıktan sonra saldırıya maruz kaldığını ve ön dişinin kırıldığını anlattı. Saldırıyla ilgili soruşturma sonuçsuz kaldı; şüpheli bulunamadı.

Aktivistlerin talepleri ve karşı görüşler

Saldırının ardından üç aktivist ve destekçileri bir inisiyatif grubu kurdu ve yaz başında bakanlığa kapsamlı bir başvuru gönderdi. Başvuruyu kısa sürede 400 trans birey ve destekçisi imzaladı. Grup kısa süre önce kendini "Trans Cephesi" olarak adlandırmaya başladı.

Aktivistler komisyonu uzun bekleme sürelerinin yanı sıra insanları aşağılamak, psikiyatrik hastalık tanısı dayatmak, güncelliğini yitirmiş bilimsel araştırmaları kullanmak ve ideolojik önyargıyla suçluyor. Bazı aktivistler görüşmelerini gizlice kaydederek uygunsuz sorular sorulduğunu kanıtlamaya çalıştı. Komisyonun Dünya Sağlık Örgütü ilkelerine uymadığını ve Haldre'nin transfobik olduğunu öne sürdükleri kuruluşlarla bağlantılı olduğunu iddia ediyorlar.

Haldre ise hasta topluluklarında sık sık mitlerin yayıldığını savunuyor. Eleştirmenlerin çekirdeğini karmaşık aile geçmişine sahip, keskin yargılı genç trans bireylerin oluşturduğunu söylüyor. Bir aktivistin anonim mektubundaki tehditler üzerine polise başvurduğunu da ekliyor.

Sosyal İşler Bakanı Karmen Joller, doktorlara kişisel saldırı yapılmaması gerektiği uyarısında bulundu: "Nitelikli uzman az ve komisyon üyelerinin yoğun baskı altında kalması onların göreve çekilmesini zorlaştırıyor" dedi.

Taraflar tek bir konuda uzlaşıyor: düzenlemeler, kimlik kodunun ilk hanesinin değiştirilip değiştirilmemesine komisyonun karar vermesini gerektirmeyecek şekilde değiştirilebilir. Cinsiyet eşitliği ombudsmanı Christian Veske de bu görüşü destekliyor. Veske, "Tıbbi komisyon adından da anlaşılacağı üzere sağlık ve tıpla ilgili işlerle uğraşmalı" diyerek komisyona ek yük bindirilmesini ve trans bir kişinin belgelerini kimliğine uygun hale getirmesinin buna bağlı olmasını adaletsiz bulduğunu belirtti.