Estonya'da telif davası: izinsiz yayımlanan mektuplar kitabı rafa kaldırdı

Estonya'da Mihkel Muti'nin kaleme aldığı "Juhani evangeelium" adlı biyografi kitabı bu hafta gündemin üst sıralarına yerleşti; ancak kitabın edebi değeri değil, telif ihlali iddiası tartışılıyor. Estonyalı şair Juhan Viiding'in vârisleri, Muti'den şairin veda mektuplarının eserden çıkarılmasını talep etti. Muti'ye bu mektupların yayımlanması için izin verilmemişti.

Estonya'da yürürlükteki telif hakkı mevzuatı, bir eserin kullanımına ve bundan gelir elde edilmesine yazarın tek başına karar vermesine olanak tanıyor. Yazarın ölümünün ardından haklar 70 yıl boyunca vârislere geçiyor, bu sürenin sonunda eser kamuya mal oluyor.

Mektuplarda hak ikiye ayrılıyor

Mektuplar söz konusu olduğunda hak iki katmanlı bir yapı gösteriyor: Mektubun içeriği bir eser sayılıyor ve telif hakkı yazara ya da vârislerine ait. Mektubun fiziksel kopyası ise alıcıya ait; alıcı isterse mektubu hediye edebiliyor veya satabiliyor, ancak yayımlayamıyor.

Yayınevi Tammerraamat'ın sahibi ve deneyimli yayıncı Tiina Tammer, yasaya uyulması gerektiğini söyledi. Özellikle hassas kitaplarda birden fazla taraftan izin alınması gerektiğini belirten Tammer, "Yazar, vârisler, metinler, daha önce anlaşmanız gereken herkesle ne kadar erken konuşursanız o kadar iyi" dedi. Tammer, sonradan iş işten geçmiş olabileceğini ekledi.

Ancak hatalar yine de yaşanabiliyor. Tammer, bir kişinin ölümünün üzerinden 70 yıl geçmiş gibi görünse de telif yasasının geçerli olduğunu hatırlattı. Yayıncı, bir kitabın kapağında yer alan fotoğraf için gerekli izni almadığını fark edince vârisin kendisini aradığını ve annesiyle birlikte görüşmek istediğini anlattı. Tammer, sözleşmeler ve çiçeklerle gittiği görüşmede özür dilediğini, ancak bir buçuk saat süren buluşmada aşağılandığını ve ağladığını aktardı.

Vârisleri bulmak her zaman kolay değil

Tammer'a göre vârisleri bulmak her zaman kolay değil; bazen tek bir şiirin yayımlanması için altı vârisin onayı gerekebiliyor. Estonya'da düzenli bir vâris veritabanı bulunmadığını, bilgi almak için başvurulabilecek bir merci de olmadığını belirten Tammer, "Bir çevirmenin torununun nerede yaşadığını ya da ne yaptığını nereden bilebilirim ki, oysa o vâris" diye konuştu. Tammer, çocuk edebiyatı merkezinde çocuk yazarları ve sanatçılar hakkında sınırlı bilgi bulunduğunu, ancak kendisinin ulaşamadığı bilgiyi kullanmadığını söyledi.

Vârisler izin vermezse eser yayımlanmıyor. Tammer, Juhan Viiding hakkında başka bir yazara ait bir elyazmasının kendisine de gönderildiğini anlattı. Elyazmasında şiirler görünce yazara, vârislerden izin alınmadan kitabı yayımlamayacağını söylediğini belirten Tammer, kullanılan şiirler için vârislere ödeme yapılması gerektiğini de ekledi.

Dünyada vârislerle ilgili pek çok örnek var. Bunların en bilinenlerinden biri İrlandalı yazar James Joyce'un torunu Stephen Joyce. Yayınevi Varrak'ın genel yayın yönetmeni Krista Kaer, Stephen Joyce'un hayatını büyük ölçüde dedesinin eserlerinin akıbetine adadığını, aynı zamanda kimsenin yanlışlıkla yasak bir şey yapmamasını titizlikle izlediğini söyledi.

Kaer'e göre Stephen Joyce, örneğin İrlanda Ulusal Kütüphanesi'ndeki bir sergide Joyce'un elyazmalarının sergilenmesini, mektupların gösterilmesini ya da Joyce'tan alıntı yapılan bir okul oyununun sahnelenmesini de yasak kabul ediyordu. Kaer, en çarpıcı örneğin Cork Üniversitesi'nin çağdaş İrlanda edebiyatı antolojisi yayımlamak istemesi olduğunu, Stephen Joyce'un öyle yüksek telif taleplerinde bulunduğunu aktardı ki antolojide Joyce'un metinlerinin yer aldığı sayfalar boş kaldı.

Gazeteci ve Kroonika'nın eski genel yayın yönetmeni Ingrid Veidenberg, kariyerinde sık sık hem portre yazılarının öznelerinin hem de ailelerinin ve vârislerinin sansürüyle karşılaştı. Veidenberg, yasaların karşısına geçilemeyeceğini, ancak anıların kime ait olduğu ve bunları yorumlama hakkının kimde bulunduğu sorusunun felsefi ve kadim bir soru olduğunu belirtti.

Veidenberg, "Herkesin bu insanın nasıl biri olduğunu, neden böyle davrandığını, sonunun neden böyle geldiğini bilme isteği var" dedi. Yakınların duygularına saygı gösterilmesi ve bunların çiğnenmemesi gerektiğini ekleyen Veidenberg, bunun bir uzlaşma sanatı olduğunu ve tek bir doğrunun bulunmadığını söyledi.

Veidenberg'e göre olaylara biraz daha geniş bir açıdan bakmak herkese iyi gelir. Bir kişi genel olarak saygıyla ele alınmış ve olumlu bir dille yazılmışsa, birkaç heyecan verici sayfanın ya da tartışma yaratacak bir ayrıntının göz ardı edilebileceğini belirten Veidenberg, kitapta ya da söyleşide yeni bir şeyler olması gerektiğini, aksi halde uzun yazıları ve derin kitapları yazmanın anlamı kalmayacağını sözlerine ekledi.