Estonya'da sempozyum: Fin-Ugor dillerinin geleceği tartışılacak

Estonya Dil Enstitüsü (Eesti Keele Instituut), 5 Kasım'da "Põliskeelte väljakutsed tänapäeva maailmas" (Günümüz dünyasında yerli dillerin zorlukları) başlıklı bir sempozyuma ev sahipliği yapacak. Etkinlikte Fin-Ugor yerli halklarının dil ve kültür durumu hem Rusya'da hem de Avrupa'da ele alınacak. Sempozyumun konuşmacıları arasında Estonya Dil Enstitüsü arşiv müdürü Liis Ermus da yer alıyor.

Rusya'da Fin-Ugor dilleri geriliyor

Estonya Dışişleri Bakanlığı'nın siparişiyle Fenno-Ugria Asutuse (Fenno-Ugria Kurumu) tarafından hazırlanan ve geçen yıl tamamlanan "Venemaa soome-ugri rahvaste olukord 2022–2024/25" (Rusya'daki Fin-Ugor halklarının durumu 2022–2024/25) raporu, Rusya'nın nüfus politikalarının bu halklar üzerindeki etkisini inceliyor.

Rapora göre Fin-Ugor halklarının ve dillerinin durumu giderek kötüleşiyor. 2010 ile 2020 nüfus sayımları arasında Fin-Ugor dillerini konuşanların sayısı yaklaşık üçte bir oranında azaldı; eğilimin sürmesi ve hızlanması bekleniyor. Yalnızca Komi, Mari ve Udmurt dillerinin konuşucu sayıları görece daha istikrarlı.

Raporda Fin-Ugor dillerinde yayımlanan kitap sayısının sürekli azaltıldığı, basın ile televizyon ve radyo programlarının kısıtlandığı belirtiliyor. Okullarda yerel diller haftada yalnızca bir ders saati öğretilebiliyor ve bu dersler ancak velilerin başvurusu üzerine açılıyor. Üniversitelerde ise Fin-Ugor dilleri çoğunlukla yalnızca dilbilim veya pedagoji bölümlerinde öğrenilebiliyor.

Avrupa'da durum daha iyi, ama statü uzun mücadeleyle kazanıldı

İnternet forumları ve sosyal medya ortamları, Rusya'daki Fin-Ugor halkları için dil ve kültürü taşımanın önemli araçları olmayı sürdürüyor. Ancak çok sayıda örgütün devlet otoritesinin etkisi altında olduğu ve folklor ile halk takvimi festivallerinin yanı sıra devlet ve savaş propagandasına da yer verdiği aktarılıyor. Kendi dil ve kültürü için gerçekten mücadele eden örgütlerin ve aktivistlerin faaliyetleri ise kısıtlanıyor; çünkü bu kişiler sıklıkla "istenmeyen" hatta "aşırılıkçı" sayılan Avrupa Fin-Ugor örgütleriyle iletişim kuruyor. Rapora göre yerli kültür kamusal alanda daha çok festivallerde ve halk müziği toplulukları gibi halk kültürü biçimlerinde görünür olabiliyor.

Avrupa Birliği topraklarında yaşayan Fin-Ugor halklarının durumu çok daha iyi; ancak bu statü uzun yıllar süren mücadeleyle kazanıldı. Tarihsel olarak lehçeler ve yerli diller baskı gördü ve sınırlandırıldı. Estonya topraklarında en ağır kısıtlama Sovyet döneminde yaşandı; ancak süreç aslında 20. yüzyılın başında başlamıştı. Güney Estonya dillerinin hâlâ resmi bir statüsü bulunmuyor.

Yerli dilin edinilmesi ve korunması, Rusya'da olduğu gibi Avrupa'da da çok dilli bir ortamda gerçekleşiyor. Letonya'daki Livler, Estonya'daki Setolar ve Võrolar ile Finlandiya, İsveç ve Norveç'teki Saamiler çok dilli yaşıyor. Yerli dil konuşucuları artık kırsal bölgelerde yalıtılmış biçimde değil, daha çok kentlerde yaşıyor ve dili genellikle ikinci ya da üçüncü dil olarak ediniyor. Bu durum dilin aktarımını zorlaştırıyor.

Birden fazla dili aynı anda okumayı öğrenmek farklı yazım kurallarıyla baş etmeyi güçleştirebiliyor; kimi zaman öğretim materyali hiç bulunmuyor. Yerli dil ağırlıklı olarak "eski" yaşamla ilişkilendirildiğinde gençler dil kullanımına ilgi duymayabiliyor. Liv dilbilimci Valts Ernštreits'in de dediği gibi, yerli dillerin canlandırılmasında yalnızca eski mirası korumakla kalınmamalı, aktif biçimde yeni kültür de üretilmeli.

Fin-Ugor yerli halklarının sınırın her iki yakasındaki durumu, Estonya Dil Enstitüsü'nde 5 Kasım'da düzenlenecek sempozyumda tartışılacak.