Estonya'da erkeklerin yaşam süresi kadınlardan hep kısa

Estonya'da kadınlarla erkekler arasındaki yaşam süresi farkı 1970'lerden bu yana araştırılıyor. Estonyalı demograf Mark Gortfelder'in yeni çalışması, ülkede son 150 yıldır erkeklerin beklenen yaşam süresinin kadınlarınkinden belirgin biçimde düşük olduğunu gösteriyor. Gortfelder, Tallinn Üniversitesi ve Estonya Demografi Merkezi'nde araştırmacı olarak görev yapıyor.

Araştırmacıya göre bu farkın bir bölümü biyolojik: erkekler bazı hastalıklara kadınlardan daha yatkın ve bir miktar fark kaçınılmaz. Ancak Gortfelder, "Bu fark Estonya'da İsveç'tekinden üç kat büyükse, soru işaretleri doğuyor" diyor. Farkın bu denli açılması için iki ülkenin toplumsal yapısının ve erkeklerin yaşam biçimi tercihlerinin önemli ölçüde ayrışması gerektiğini vurguluyor.

Gortfelder, yakın zamanda yayımlanan araştırmasında Estonya'daki cinsiyet farkının nedenlerini hem yakın hem de uzak geçmiş üzerinden inceledi. Bunun için 19. yüzyıl sonundan günümüze kadar ülke genelinde nüfusun cinsiyet ve yaş dağılımını ele aldı. Geçen yüzyılın ortasına ilişkin genellemeleri ise Muulgi maa, Tartu ve kırsal bölge verileri gibi yerel kaynaklara dayandırmak zorunda kaldı.

Fark 1995'te zirveye çıktı: yüzde 17

Son 150 yıl boyunca Estonyalı erkeklerin ortalama yaşam süresi kadınlardan kısa oldu. 19. yüzyılın ortası ve sonunda fark yaklaşık yüzde 10 düzeyindeyken, iki savaş arası dönemde iki puan daha arttı. İkinci Dünya Savaşı sonrasında, 1948'de fark yüzde 20'ye ulaşarak özellikle belirginleşti. Gortfelder, "Sonra 1960'lara kadar bir miktar azaldı, ardından yeniden artmaya başladı ve son 10-20 yılda yeniden düştü" diye anlatıyor.

Yakın tarihte en büyük fark 1995'te kaydedildi: yüzde 17. Araştırmacı bu yılı, hem sağlık hem de toplumsal yaşam açısından erkeklerin durumunun daha kötü olduğu bir dönem olarak yorumluyor. Ona göre o yıl erkeklerin beklenen yaşam süresi neredeyse beşte bir oranında kısaldı.

Gortfelder, farkın yıllar içinde bu denli büyümesinin nedenlerini de araştırdı. 19. yüzyılda aşırı alkol tüketiminin etkili olabileceğini öne sürüyor; ancak o döneme ait alkol tüketim verisi bulunmadığı için bunun bir varsayım olduğunu belirtiyor. Ayrıca 19. yüzyıldaki "toprak açlığına" dikkat çekiyor. Geleneksel toplumda ailenin geçimini sağlayan erkekler bu durumdan özellikle etkilendi. Gortfelder, "Toprak sahipliğindeki kısıtlama nüfusun çok büyük bir bölümünü topraktan tamamen yoksun bıraktı. Rolünü yerine getirmekte çok zorlanan bu insanlar hayal kırıklığı yaşadı ve belki de bu yüzden alkolizme daha yatkın hale geldiler" diyor.

İki savaş arası dönemde Estonya'da toprak reformu yapıldı. Toprak yetersizliği sorunu çözülse de Gortfelder'e göre kurulan işletmeler, tarım uzmanlarının bağımsız ekonomik birim saydığı ölçütlerin çok gerisinde kaldı. Araştırmacı bu dönemde yoksunluk duygusu ve kötü yaşam koşullarının baskın olduğunu, bunun da farkın neden yüksek kaldığını açıklayabileceğini belirtiyor.

Verem ve kalp hastalıkları farkı büyüttü

Yüzyılın başında kötü yaşam koşullarının yanı sıra verem de yayıldı. Sanayileşmiş ve kentleşmiş Batı ülkelerinde bu hastalık kadınları daha çok etkilerken Estonya'da tersi bir tablo görüldü. Gortfelder, "Estonya tarım toplumuydu, bu yüzden veremin erkekler üzerindeki olumsuz etkisi daha güçlüydü" diyor.

İkinci Dünya Savaşı dönemine ait güvenilir nüfus verisi yok. Gortfelder, karmaşık savaş sonrası dönemin verilerini de çalışmasına dahil etmeyi başardı. 1948 itibarıyla cinsiyet farkı yüzde 19'a yaklaşıyordu; bu oran İsveç'tekinin iki katından fazlaydı. Veriler yalnızca yasal nüfusu kapsıyordu; işgalci güçten saklanan orman sakinleri araştırma dışında tutuldu. Gortfelder bu nedenle gerçek farkın yüzde 19'dan da yüksek olabileceğini düşünüyor.

Stalin'in ölümünden sonra atmosferin görece yumuşamasıyla Sovyetler Birliği bulaşıcı hastalıkların önlenmesinde büyük ilerleme kaydetti. Ancak sosyalist ülkeler Batı'da yaşanan "kalp-damar devrimini" yakalayamadı. Gortfelder, 1965'ten itibaren Batı ülkelerinin yeni tedavi yöntemleriyle ve bireyin rolünü öne çıkararak kalp-damar hastalıklarından ölümleri belirgin biçimde azalttığını, Estonya ile Doğu Bloku ülkelerinin ise geride kaldığını belirtiyor. İşgal döneminin ikinci yarısında farkın büyümesinde erkeklerin kalp hastalıklarına biyolojik olarak daha yatkın olması etkili oldu.

Sosyalizmin çöküşüyle birçok ağır sanayi işletmesi iflas edip kapandı. Bu ekonomik değişim, fabrikalarda çalışan ve ailenin geçimini sağlayan erkekleri daha çok etkilemiş olabilir. Gortfelder, Estonya'nın bu açıdan Sovyet sonrası coğrafyada öne çıktığını, doğusundaki durumun daha da kötü olduğunu söylüyor.

Araştırmacıya göre 1990'lardaki çöküşün ardından Estonya cinsiyet farkını kapatmada büyük ilerleme kaydetti. Ülke bugün Letonya ve Litvanya'dan biraz daha iyi durumda. Bu gelişmede neredeyse herkese erişilebilen Estonya sağlık sistemi ve insanın kendi sağlığındaki rolüne verilen artan önem etkili oldu. Ancak fark hâlâ yüzde 10 düzeyinde ve Batı Avrupa'ya kıyasla yüksek; İsveç'tekinin oran olarak neredeyse üç katı. Gortfelder bu farkın kültür ve davranış normlarının kuşaktan kuşağa aktarılması nedeniyle kapanmasının zor olduğunu, sağlık sisteminin de bu konuda yeterince adım atmadığını belirtiyor. Çalışma Historical Life Course Studies dergisinde yayımlandı.